اسفندیار آدینه از دوشنبه

	آقای آراتونیان می گوید مجسمه سازی با سیاست همواره ارتباط داشته و تا اندازه ای "سیاست آمیز" بوده است.

Матни сириллик

این موضوع در رسانه های تاجیکستان هم بازتاب گسترده ای یافت و باعث شد که بحثهایی پیرامون پیکره سازی و نقش مجسمه ها در فرهنگ و سیاست در افکار عمومی مطرح شود.

ضمنا، شمار زیادی از مجسمه ها که در دوران شوروی در مراکز شهرها و نواحی تاجیکستان ساخته شده اند، به موجودیت خود همچنان ادامه می دهند، هرچند برخی از آنها جای خود را به مجسمه های تازه ای داده اند.

پیرایه شهر؟

درواقع مجسمه سازی و سیاست چه پیوندی با هم دارند؟ دیدگاه مردم و هنرشناسان نسبت به این نوع هنر در تاجیکستان چگونه است؟ از صحبت با برخی ساکنان شهر دوشنبه چنین برمی آید که بیشتر آنها از مضامن هنری و رموز سیاسی پیکره ها چندان خبری ندارند.

	برخی از ساکنان دوشنبه می گویند مجسمه ها تنها برای زیبا کردن شهرها ساخته می شوند.

در حالی که فریدون، یک دانشجوی دانشگاه پزشکی تاجیکستان می گوید پیکره ها وسیله ای "برای زیبا کردن شهر" هستند، یک هم کلاس او که خود را گلناز معرفی کرد، بر این باور است که وجود پیکره های بزرگان نه تنها نمایانگر تاریخ، بلکه سبق آموز نسل جوان هم هست و جوانان با دیدن پیکره ها می کوشند "در پیروی از شخصیتهای تاریخی و فرهنگی به وطن خود خدمت" کنند.

عده دیگری از ساکنان شهر دوشنبه می گویند پیکره های بزرگان، از جمله مجسمه های شخصیتهای دوران شوروی نباید برچیده شوند. به نظر آنها مسئولان باید مجسمه های بیشتری از بزرگان را در خیابانهای شهرها و نواحی تاجیکستان بنیاد کنند.

لنین و سامانی

با این حال، به نظر می رسد نقش پیکره های به اصطلاح "بیجان" در جامعه انسانی درواقع بیشتر از آن است که مردم معمولا توقع دارند. اگر نه، چرا اجتماع زیادی بایستی به خاطر برگرفتن مجسمه ای از یک خیابان در مرکز استونی دست به تظاهرات خشونت آمیز بزنند؟

	آقای آراتونیان و شاگردش صفر به ساختن پیکره ای از جلال الدین رومی مشغولند

تاجیکستان نیز در گذشته شاهد رویدادی مشابه، ولی خشونت بارتر از این بوده و با برانداختن پیکره لنین از میدان مرکزی شهر دوشنبه در اوایل دهه 1990 ارتباط داشت.

حالا این سؤال مطرح است که چرا موضوع برچیدن پیکره لنین در دوشنبه در آن زمان منجر به انشعاب در افکار عمومی تاجیکستان شد، در حالی که پیکره اسماعیل سامانی، که امروز در جای آن قد برافراخته، ظاهرا همه گروههای مردم را قانع کرده است؟

به این سؤال نارائیر آراتونیان، پیکره ساز ارمنی که حدود چهل سال گذشته در تاجیکستان زندگی کرده، پاسخ می دهد. وی در کارگاه پیکره سازی صندوق هنر در یکی از محلات شهر دوشنبه همراه صفر قاسمف، یکی از شاگردانش به ساختن طرح مجسمه ای از جلال الدین رومی مشغول است.

"سیاست آمیز"

آقای آراتونیان که به زبان روسی صحبت می کند، نخست از اقدام "استونیها" به برچیدن پیکره سرباز شوروی در تالین انتقاد می کند و می گوید که مجسمه سازی تاریخ است و تاریخ را باید نگاه داشت.

	طرح "تاجیکانه" پیکره جلال الدین رومی چندان شباهتی به نقش رایج از او ندارد.

وی می افزاید: "مجسمه سازی بخصوص و هنر در مجموع، در تمام دور و زمان با سیاست ارتباط داشته و تا اندازه ای "سیاست آمیز" بوده است. زیرا هنر نمایانگر تصاویر و سیماهای بسیاری از شخصیتهایی است که در سیاست نقش داشته اند، مثلا تبدلات دولتی (کودتا یا انقلاب) به عمل آورده اند، جهان را دیگر کرده اند. حتی منظره ای هم که یک نگاره گر می کشد، جنبه هایی از سیاست را در بر دارد. البته زندگی توده های مردم هم بیانگر سیاست حاکم در آن روزگار است."

آقای آراتونیان البته بر این باور است که یک پیکره ساز باید آزاد باشد و دنیا را و شخصیتها را چنانکه خودش می بیند، تجسم کند، هرچند شاید خواسته های سیاست مردان دیگرگونه باشد. وی پیکره سازی را بیانگر ایدئولوژی دور می داند که باید از حمایت دولت برخوردار باشد، زیرا ایدئولوژی از طریق مجسمه ها از نسل به نسل انتقال می یابد.

بخشی از سرزمین بلخ

اما صفر قاسمف، شاگرد آقای آراتونیان، با اتقاد از ایدئولوژی شوروی می گوید، آن زمان در هنر پیکره سازی، هویت ملی تاجیکان به نظر گرفته نمی شد و امروز کوشش بر این است که مجسمه ها چهره های ملت و فرهنگ ملی را نشان بدهند.

	مظفر عزیزف: "ما وقتی که ضرورت پیش آمد، مجسمه ها را کوچ دادیم، ولی ویران نکرده ایم"

وی افزود: "پیش از دولت شورا قلمرو تاجیکستان خیلی بزرگ و پهناور بود. حالا ایدئولوژی دولت ما این است که ما با ایرانیان و افغانها برادریم، ولی در زمان شوروی آن قدر ما را از هم جدا کرده بودند که نمی توانستیم بگوییم که زبان ما با ایرانیان و افغانها یکی است. مثلا من حالا با استادم روی پیکره جلال الدین بلخی کار می کنم و در گذشته همین منطقه های کولاب و وخش، در جنوب تاجیکستان، هم بخشی از سرزمین بلخ بود."

ترکی یا تاجیکی

ضمنا به نظر می رسد که طرح جلال الدین رومی یا بلخی که این دو مجسمه ساز به ساختن آن مشغولند، چندان شابهتی با نقش رایج از رومی که تا کنون در کتابهای ادبیات دیده می شد، ندارد.

	گفته می شود توسط مجسمه ها ایدئلوژی از نسل به نسل منتقل می شود

آقای قاسمف سببش را چنین شرح داد: "چهره ای (از رومی) که در جاهای دیگر هست، چهره ای ترکی و برگرفته از یک نقاشی یا مینیاتور ترکی است که به تاجیکان تشبیه می دادند. ولی ما امروز روی این طرح کار کردیم و وفا نظر، مؤلف اصلی پیکره یا نقاشی که صورت جلال الدین رومی را برقرار کرده، این جا هست و ما از روی این صورت پیکره او را می سازیم. ما درواقع چهره ای آفریده ایم که آریایی، یعنی تاجیکانه است."

شبیه شخصیتها

در این میان، به گفته میربابای میررحیم، پژوهشگر در مسایل هویت و از جمله چهره های شناخته که در نهضت آزادی خواهی ملی در تاجیکستان در اوایل دهه 1990 نقش برجسته ای داشت، مجسمه و نیم پیکره هایی که طی دوران استقلال در تاجیکستان ساخته شده اند، چندان بیانگر هویت و فرهنگ ملی تاجیکان نیستند.

	منتقدان می گویند پیکره های دوران استقلال تاجیکستان بیشتر به شخصیتهای سیاسی امروز می مانند.

آقای میررحیم می گوید: "ما وقتی به مجسمه هایی که امروز در گرد و اطراف، مثلا در دوشنبه و خجند و استروشن و کولاب و جایهای دیگر ساخته اند، می نگریم، تعجب می کنیم که اینها اصلا هیچ شباهتی به یگان تاجیک، عموما به فرهنگ ایرانی ما ندارند. من حتی حیران شدم که مجسمه های امروزه بیشتر شباهت دارند به آدمها یا شخصیتها یا آن گروههایی که هستند و مثلا شکم بزرگ دارند و مجسمه ها را هم همین طور ساخته اند."

درواقع، نگرانیها در مورد پیکره سازی دوران استقلال تاجیکستان تا جایی است که عده ای منتقدان مجسمه های ساخته شده از برخی افراد تاریخی را به طور کنایه آمیز به چهره های سیاسی امروز تشبیه می دهند.

زادبوم رومی

هر آیینه، قرار است مجسمه ظاهرا "تاجیکی" جلال الدین رومی که حالا پیکره سازان به طرح ریزی آن مشغولند، به مناسب هشتصدمین سالگرد تولد این شاعر و متفکر پارسی زبان در پاییز سال جاری در شهر قرغان تپه، در جنوب تاجیکستان گذاشته شود.

	پیکره لنین در یکی از خیابانهای شهر خجند همچنان پابرجاست.

در حالی سازمان علمی و آموزشی و فرهنگی ملل متحد، یونسکو، سال 2007 را با درخواست ترکیه و افغانستان "سال جلال الدین رومی" اعلام کرده است، مقامات تاجیکستان بیش از پیش به زادبوم و خواستگاه این عارف بزرگ که ظاهرا در منطقه ای در جنوب این کشور تولد شده و بعدا به روم (ترکیه امروزی) هجرت نموده است، تاکید می ورزند.

همچنین، انتظار می رود در سال آینده پیکره ای از ابوعبدالله رودکی، سردفتر ادبیات پارسی نیز به مناسبت 1150 سالگی این شاعر بزرگ در باغ مرکزی شهر دوشنبه قد برافرازد. این در حالی است که انتظار می رود پیکره ولادیمیر لنین، پیشوای انقلاب کمونیستی، پس از سالیان زیادی از این باغ به مکانی دیگر انتقال داده شود.

مجسمه ای نادر

تصمیم دولت تاجیکستان در مورد برچیدن مجسمه لنین از باغ مرکزی شهر دوشنبه موجب نگرانی برخی از جانب داران حزب کمونیست شده است، ولی مظفر عزیزف، مسئول امور حفظ و نگهداری آثار تاریخی و هنری در وزارت فرهنگ تاجیکستان می گوید دولت برای حفظ این چاره خواهد دید."

	پیکره اسماعیل سامانی که جایگزین مجسمه لنین در میدان مرکزی شهر دوشنبه شده است

آقای عزیزف درباره اهمیت پیکره لنین که در باغ مرکزی شهر دوشنبه قد برافراخته است، می گوید: "این هیکل در سال 1926 از شهر لنینگراد (سن پیترزبورگ) آورده شده بود. آن دارای بدیعیت والا است و از جانب پیکره ساز کازلف ساخته شده است. وی در اتحاد شوروی همگی چهار پیکره ساخته بود. برای همین، ما باید این پیکره را حفظ کنیم، ممکن است به جای دیگری کوچ داده شود، ولی باید ان را نگه داشت."

به گفته آقای عزیزف، نقل مکان پیکره ها در تاجیکستان تا کنون معمول بوده، ولی تخریب آنها جایز نیست: "در مورد هیکل و پیکره های زمان شوروی، بعضیها می خواهند که آنها کاملا برداشته شوند، بعضی دیگر می خواهند که آنها در جایشان باقی بمانند. ما وقتی ضرورت به میان آمد، اینگونه مجسمه ها را کوچ دادیم، ولی آنها را دور انداخته و یا ویران نکردیم."

غیرقانونی

در همین حال، به گفته مقامات فرهنگی تاجیکستان در مناطق مختلف این کشور شمار زیادی از مجسمه ها و نیم پیکره ها وجود دارند که "چه در زمان شوروی و چه در زمان استقلال به شیوه غیرقانونی، یعنی بدون هماهنگی با وزارت فرهنگ" ساخته شده اند که دولت تصمیم گرفته است آنها را از راه قانونی به تنظیم درآورد.

	دولت تاجیکستان تصمیم گرفته است مجسمه سازی را به تنظیم درآورد.

مظفر عزیزف می گوید کمیسیون ویژه ای در وزارت فرهنگ هیکل و مجسمه های موجود در سراسر تاجیکستان را مورد تحقیق و بازنگری قرار خواهد داد و در صورت مطابقت با معیارها بیشتر این پیکره ها ثبت و در غیر این صورت برچیده خواهند شد.

مسئولان وزارت فرهنگ تاجیکستان می گویند تا کنون این وزارت خانه تقریبا 190 هیکل مجسمه، نیم پیکره و ستونهای یادبود در سراسر این کشور را ثبت کرده است. طبق ارزیابی کارشناسان تنها در زمان استقلال تاجیکستان بیش از چهل مجسمه و نیم پیکره در قلمرو این کشور ساخته شده است که بیشتر آنها غیرقانونی هستند.

همچنین، نگرانیها در مورد ساختمان مقبره ها و یادگاریهای غیرمجاز در برخی از محلات کشور ظاهرا دولت تاجیکستان را وادار کرده است، اقداماتی در زمینه تنظیم فعالیتهای مجسمه سازی و ساختمان یادگاریها در این کشور روی دست بگیرد.