دلشاد رحیمف پژوهشگر تاجیک

	نوروز از بزرگترین جشنهای مردمان ایرانی تبار، از جمله تاجیکان به شمار می آید.

Матни сириллик

برخی از آیینها و سنن نوروزی تاجیکان که تا امروز رایج هستند از این قرارند:

خانه براران (خانه تکانی) – مردم یک هفته پیش از فرارسی نوروز کرپه و پلاسها را از خانه بیرون برده، خانه ها را روفته و تمیز می کنند، کرپه و پرده ها را می شویند و خوشبویی می زنند. دیگ و طبق (بشقاب) ها را می شویند، محوطه خانه را روفته و تازه و آزاده می نمایند، زیرا خانه و در تازه رمز سال نو و اقبال نو است.

چارشنبه سورُک

مراسم چارشنبه سورُک در چهارشنبه آخرین سال (موافق تقویم خورشیدی) گذرانده می شود. در چهارراهی الو (آتش) افروخته، خرد و کلان (کهتر و مهتر) از بالایش می جهند و رجوع به آتش می گویند: "رنجوری و رنگ زرد من از تو، سرخی و خرمی تو از من!"

	"رنجوری و رنگ زرد من از تو، سرخی و خرمی تو از من!"

با این عمل آنها باور دارند که در سال نو آینده آنها تندرست خواهند بود. موافق باور دیگری، اگر شخص از بالای آتش جهیده گذرد، گناه هایش گویا می ریزند.

در قرن گذشته مردم حصار و قره تاغ، استروشن و خجند، سمرقند و بخارا و مناطق دیگر ورارود پیش از فرارسی نوروز کاسه و طبق، کوزه و دیگر ظرفهای لب شکسته یا سیرپریده را می شکستند و به دور می انداختند، زیرا این را از "عادات زرتشتیان" بوده است.

این آیین چنین معنی داشت که همه چیزهای شکسته با سال کهنه به طور بی بازگشت بروند و مردم در سال نو آرزوی تندرستی و زندگی بی شکست را تمنا می کردند.

گل گردانی

از آمدن نوروز پیش از همه بچگان با اجرای مراسم گل گردانی به دیگران خبر می دهند. آنها یک دو هفته قبل از نوروز گروه شده، به کوه و پشته ها رفته و گلهای بهاری مثل بایچیچک، سیاهگوش و گل زردک را چیده و به دهه ها می آرند و خانه به خانه گشته به مردم سرودخوانان مژده آمدن نوروز را می رسانند.

صاحب خانه ها گلها را بوی کشیده و به چشم می مالند و به بچه ها کلوچه و قند و مویز، در بعضی جایها گندم و نخود می دهند. یکی از سرودهایی که در این مراسم می سرایند، این است:

	نوروز نمادی از هویت ملی تاجیکان است.

گل آوردیم به مهمانی، تو قدر گل نمی دانی؟
اگر دانی مسلمانی، بهار نو مبارک باد!

گل آوردیم از پایان، خبرت می کنیم دهقان
بته غله به گل گردان، بهار نو مبارک باد!

گل زردک ثنا می گه، ثنای کبریا می گه.
به هر پهلو دعا می گه، بهار نو مبارک باد!

گل سیاهگوش هفت رنگََََی، خوراک کبک دلتنگَی
همیشه بر سرش جنگَی، بهار نو مبارک باد!

آیین دیگر فالگیری با راه سبزاندن 12 نوع غله دانه، یعنی گندم و جو و نخود و باقلا، زغیرفنسک، ماش و غیره می باشد. این غله دانه ها را در گذشته در ظرفهای گوناگون در شرایط خانه می سبزاندند و از فرایند سبزش آنها فال می گرفتند که کدام نوع غله دانه در این سال نشو و نمای خوب کرده و حاصل فراوان تری خواهد داد.

سمنو پزی

سُمنک (سمنو) نوعی از خورش نوروزی است که از سبزه گندم پخته می شود. خود سبزه رمز احیای طبیعت و زیبایی و آسایشتگی حیات به شمار می رود. دو هفته قبل از جشن نوروز مردم در خانه های خود، در طبقها (بشقابها) گندمها را شسته و می سبزانند و روز عید به عیدگاه می آرند. آن جا همراه با زنهای دیگر در دیگ کلانی سمنک پزی می کنند.

جریان سمنک پزی یک شبانروز دوام می کند و زنها و دختران سرودخوانی، رقص و بازی و خنده می کنند. زیرا باوری هست که سال نو را اگر با خنده و خرسندی و شادمانی پیشواز گیری، آن سال با خرمی و شادی زندگی خواهی کرد.

سرود معروف سمنک پزی که هنگام پختن این غذای نوروزی در تاجیکستان با دایره نوازی به طریق دسته جمعی خوانده می شود، این است:

	سبزه رمز احیای طبیعت و زیبایی و آسایشتگی حیات به شمار می رود.

سمنک در جوش ما کفچه زنیم
دیگران در خواب ما دفچه زنیم.

سمنک بوی بهارَی،
سمنک اوج و برارَی
میله شب زنده دارَی
عید نوروزی مبارک.

سمنک در جوش ما کفچه زنیم
دیگران در خواب ما دفچه زنیم.

در ناحیه "اشت" در ایام نوروز زنها در یکی از باغها جمع آمده سمنک و یا با غله دانه خوراکهای دیگری می پزند. جوانان نوارهای موسیقی را در ماگنیتوفون (دستگاه ضبظ صوت) گذاشته به رقص و بازی مشغول می شوند. بعضی از دختران به گوش کردن موسیقی و تماشای رقص جوانان می آیند و برخی دیگر در درختان ارغمچین بسته ارغونچک سواری می کنند.

با استفاده از فرصت، بسیاری از جوانان برای خود عروس می یابند. دختران نیز با ناز و کرشمه دل جوانان را می برند. در این روز بسیاری از جوانان و دختران به یکدیگر دل می بندند و همسرهای آینده خود را انتخاب می کنند. بزرگسالان از رفتار جوانان آگاه بوده، مانع نمی شوند و برعکس خود این گونه شرایط را فراهم می سازند.

آیین آشتی

آیین دیگری که از زمانهای خیلی قدیم رسم شده است، آشتی دادن افرادی است که با هم جنگی هستند (اختلاف دارند). در آغاز سال نو نباید کسی با کسی قهری و ناگپ باشد. معمولا آدمان بزرگسال در میانه درآمده، شخصان با هم جنگی را آشتی می دهند. این آیین حالا هم در بین مردم یغناب رایج است.

در ایام نوروز مسابقات پهلوانان در نمودهای گوشتین گیری (کشتی گیری)، اسب دوانی، پایگه (دویدن)، بند کشی، چوگان بازی (در یغناب و بدخشان) است، اما از همه مسابقه های معمول نوروزی این کشتی گرفتن است که در سراسر تاجیکستان پهن شده است.

	در ایام نوروز مسابقات پهلوانان در نمودهای کشتی گیری، اسب دوانی، پایگه، بند کشی، چوگان بازی و غیره برگزار می شود.

در همه ده و شهرک و شهرهای بزرگ تاجیکستان مسابقات نوروزی کشتی گیری برپا می شود. قبل از همه دو مویسفید (پیرمرد) به شیوه سمبولیک به میدان می آیند و با رقص و چرخ زدن در گرد میدان مسابقه را آغاز و جشن نوروز را نیکفال می گردانند.

به غالبان (افراد برنده) هدیه هایی مانند کرته و جامه، قالی و پلاس، تلویزیون و دستگاه ویدیو، یخدان (یخچال)، ماشین خودرو، برزه گاو و اسب و شتر از طرف سازمان دهندگان تقدیم کرده می شوند.

به غیر از کشتی گیری در دهه ها مسابقه و بازیهای تخم جنگ، خروس جنگ، کبک جنگ، چلیک اندازی، دستخوابانی و مانند اینها برپا می شود. هر کسی که جانورش یا تخم مرغش پیروز شد، مال حریف خود را می گیرد.

خوان یا سفره نوروزی

آراستن خوان نوروزی "هفت شین" از سنن باستانی ایرانیان است که به گفته ای قبل از ظهور دین اسلام نیز معمول بوده است. بر اساس روایاتی در این ایام به خوان (سفره) "هفت شین" هفت چیز گذاشته می شود که نام آنها با حرف شین آغاز می شوند.

	روز عید زنها در تنور آتش انداخته شوربا، نان، کلوچه و در بالای خاکستر تنور تابه نهاده، در آن قماچک یا قماش، یک نوع نان می پزند.

بر اساس همین روایات خوان "هفت شین" عبارت است از شمع، شکر، شیر، شراب، شانه، شمشاد و شیرینی (بعضیها شهد می گذارند). اما روایتی دیگر "هفت سین" است. به خوان "هفت سین" هفت چیز که با حرف "سین" شروع می شود، می گذارند، چنانچه سبزه، سیر، سیب، سمنک، سنجد، سپند و سرکا از آنهاست.

حالا عمدتا خوانهای "هفت شین" و "هفت سین" در آزمونها و نمایشهای مؤسسات فرهنگی و معرفتی تنها به طریق نمایشی ترتیب داده می شوند. اما این سفره هفت سین مانند ایران در هر خاندان (تاجیکستان) گسترده نمی شود.

خوراک یا غذاهای سنتی نوروزی عمدتا از غله دانه پخته می شوند. در ناحیه حصار از گندم کوفته، نخود، لوبیا و بعضی گیاه های خوش طعم، مانند ریحان، پودینه، شلخه، جعفری، پیاز و غیره گندم کوچهمی پزند که آن را در مناطق دیگر دلده (کولاب)، کشک، باج (بدخشان) و گوچه (در پنجکنت) و غرمیچ (فلغر) و غیره می نامند. غذاهای مردمی رمز فراوانی سال نو و غذای سالم را افاده می کنند.

در روزهای جشن نوروز در سراسر تاجیکستان نمایش لباس ملی و خوراکهای سنتی و آزمونهای سرودخوانی، رقص، اجرای نمایشهای صحنه ای طنز آمیز و آزمون "ملکه نوروز" برگزار می شوند. نمایش عروسها و دامادها با لباسهای سنتی بیانگر رمز سال نو و سنتی بودن جشن گیری آن می باشد.

شاگونی در بدخشان

در بدخشان نوروز را با نام "شاگون بهار" یا "شاگونی" نام می برند و تجلیل از آن هم از نوروز دیگر منطقه ها اندکی تفاوت دارد. مردم بدخشان یک ماه پیش به جشن "شاگونی" آمادگی می بینند. در بعضی خانواده ها حتی یک چند ماه قبل از عید آمادگی سر می شود.

	حالا عمدتا خوانهای "هفت شین" و "هفت سین" در آزمونها و نمایشهای مؤسسات فرهنگی و معرفتی تنها به طریق نمایشی ترتیب داده می شوند.

آنها گوسفند یا یگان (یک) چهارپای دیگر را بر وقت تر (زودتر) انتخاب می کنند و برای جشن پرورش می کنند. در خانه ها چند هفته پیش از شاگونی زنها و دختران لباسها، رویپوش کرپه و بالیشتها، دیگ و طبق و چیز و چاره دیگر خانه را شسته و تازه می کنند.

مردان یک روز پیش از عید هیزم می شکنند و آن روز همان چهارپای پرورش یافته را سر می برند. پیش از تازه کردن خانه و پختن خوراکها کدبانو یا مرد هنگام بامداد به چشمه برای آب می رود.

همان کسی که برای آب می رود، باید از خانه تا سر چشمه یا رودخانه و از آن جا تا خانه با کسی سخن نگوید. او هنگام آبگیری به درون سطل چند سنگچه می اندازد که این سنگچه ها رمز بابرکت شدن را افاده می کنند.

آب را به خانه آورده، یک قسمش را به خمیر می اندازند و یک قسم دیگرش را برای پختن باج (bāj) یا نوع خوراکی که از کله و پاچه گوسفند و روده های آن با گندم نیم کوفته و باقلا پخته می شود، استفاده می کنند و از بازمانده اش همه اهل خانواده کم کم می نوشند که شگون نیک محسوب می شود.

نقش کدبانو

روز عید زنها در تنور آتش انداخته شوربا، نان، کلوچه و در بالای خاکستر تنور تابه نهاده، در آن قماچک (qamācak) یا قماش، یک نوع نان می پزند.

سپس مردها در ظرفی شوربا و در دسترخوان نانها را گرفته به عیدگاه (معمولا خرمنجای یا میدانی وسیع) می روند و یکجا با مردان دیگر نشسته خوراک می خورند. بعد از صرف طعام سرودخوانی و رقص، مسابقات ورزشی، چون کشتی، چوگان بازیف دویدن، بندکشی و غیره برپا می شود.

در زمانهای پیش اسب تازی و بزکشی هم برپا می شد، اما حالا بازیهای نو مانند والیبال، بسکتبال و اینچنین از بازیهای معمولی مردمی مانند خروس جنگ، کبک جنگ و تخم شکنی برگزار می شوند.

دختربچه ها، در این وقت در شاخهای بلند درختان ارغمچین بسته، ارغونچک بازی می کنند. بعضی از آنها به تماشای ورزشگران می آیند.

در خانه تنها زنها و دختران بزرگسال می مانند و به تازه کردن خانه مشغول می شوند. در این مدت نباید مردان در خانه باشند.

	در روزهای جشن نوروز در سراسر تاجیکستان نمایش لباس ملی و خوراکهای سنتی و آزمونهای سرودخوانی، رقص، اجرای نمایشهای صحنه ای ظنز آمیز و آزمون "ملکه نوروز" برگزار می شوند.

کدبانو تمام خانه را می روبد، فرش و تریزه (پنجره) ها را با لطه می شوید و پس از آن در نوک چوبی از سیم پنج گوشه ای به مثل پنجه دست ساخته و سل می کند و به آن لطه می پیچاند. بعدا آن پنجه را در آرد باقلا آلوده و به چوبهای شفت و ستونهای خانه می زند و با این کار نقش پنج گوشه ای باقی می گذارد.

در بعضی جایها با آرد باقلا دیوارها را با نقشهای مختلف، مانند رمه گوسفندان، آفتاب و ستارگان و گلها زیب و ذینت می دهند. پس از نقش گزاری، زنها شستشو کرده و در خانه می نشینند و سپس اعضای خانواده اجازت ورود به خانه را دارند.

در وقت وارد خانه شدن باید هر شخص وارد شونده در دست شاخچه تر و تازه بید داشته باشد. هر نفری که وارد می شود "شاگونی بهار مبارک" می گوید و مادر یا همسر یا خواهرش در پاسخ "با روی شما مبارک!" گفته کمتر آرد را گرفته به کتف راست شخص آمده و شاخچه بیدش می پاشد. این آرد رمز حیات آسایشته بوده فال نیک به شمار می رود.

بچه ها صبح نوروز رسم کیلاغزغز را اجرا می کنند. کیلاغزغز نام پرنده ای است که در فصل بهار می آید. این رسمی است که طبق آن بچه ها به بام خانه ها رفته و در نوگ ارغمچین رویمالی را بسته از روزنه پایین می کنند و برای دریافت هدیه سرود می خوانند. به رویمالچه آنها صاحب خانه پول، کلوچه قند یا چیز دیگر بسته می دهد.

در آغاز هر شخص به بام خانه خود برآمده از روزنه ارغمچین و رویمال به پایین دراز می کند. هنگام اجرای آیین کیلاغزغز بچه ها سرودهای گوناگون عیدانه می سرایند (می خوانند).

همان بیگاه پس از رسم کیلاغزغز زنها به خانه های همسایه ها و خویشاوندان می روند و خانه گردک می کند. جوانان هم بیگاهی در خانه ای نشسته خرزندی و رقص و سرودخوانی می کنند.

ترانه های نوروزی

در بین مردم تاجیک رباعی و سرودهای زیاد نوروزی وجود دارند که اساسا در ایام نوروز سروده می شوند. یکی از جنبه های اصلی رباعی و ترانه های نوروزی این تضاد فصلهای زمستان و بهار می باشد.

	همه اقوام گوناگون تاجیکستان در برابر تاجیکان از عید نوروز با شادی و خرمی و شکوه تجلیل می کنند.

مردم با رفتن زمستان و آمدن بهار و عید نوروز شادی و خرمی می کنند؛ از این خاطر جشن نوروز در ترانه های مردمی با آغاز بهار و یک نوع آزادی ارتباط دارد. اینک چند نمونه از رباعیهای نوروزی مردمی:

نوروز رسید و شاد خرم گشتیم،
از رفتن دی جملگی بی غم گشتیم.
دیدیم و شنیدیم بسا محنت و غم
آخر به گل بهار همدم گشتیم.

در رباعی دیگر، گوینده زمستان را به قفس تنگی تشبیه داده از آزاد شوی از آن اظهار خرسندی می کند:

نوروز شد و لاله خوشرنگ برامد،
بلبل به تماشای دف و چنگ برامد.
مرغان هوا جمله بکردند پرواز،
مرغ دل ما از فقس تنگ برامد.

آب رحمت آمد و نوروز شد،
باغ سبز و لاله درافروز شد.
هر که از جان خدمت استاد کرد،
یافت علم و در جهان پیروز شد.

در رباعی آخر کنایه از آب رحمت باران است. گوینده از این که در زمانه های پیش شاگردان به استادان در عید نوروز هدیه ها می دادند، یادرس شده قدردانی کردن و گرفتن دعا و هدایت استاد را یکی از سببهای پیروزی می داند.

نوروز را در ادبیات کتبی تقریبا همه شاعران پارسیگو از استاد رودکی سر کرده (گرفته) تا شاعران معاصر تاجیک وصف و ستایش کرده اند. حالا در تاجیکستان تقریبا شاعری نیست که در مورد این جشن زیبای نیاکان شعری نگفته باشد.

عامل تحکیم هوت ملی

توصیف و ترنم و تبلیغ نوروز همه ساله در تاجیکستان در اوایل ماه مارس شروع شده و تا اوایل آوریل ادامه می یابد. در صفحات روزنامه و مجله ها (سالهای آخر در اینترنت نیز) مقاله های علمی و ادبی پیرامون نوروز، مصاحبه ها با دانشمندان در باب نوروز و دیگر سنن، شعر و ترانه های نوروزی، حجو و شیرینکاریها و عکسهای زیاد نوروزی چاپ می شوند.

نوروز به عنوان یک عامل تحکیم هویت ملی و پیوندگر خلق و قومهای مقیم تاجیکستان از طرف حکومت کنونی تاجیکستان مورد حمایت است. سال 2006 ساکنان مرزی ناحیه جیرگتال تاجیکستان که یک قسم آنها قرقیز می باشند، یکجا با مردم هممرز تاجیک و قرقیز ولایت اوش قرقیزستان نوروز را جشن گرفتند.

	نانی که بر روی آن به خط سیریلیک "نوروز مبارک" نوشته شده است.

همه مردمان متعلق به اقوام گوناگون تاجیکستان در برابر تاجیکان از عید نوروز با شادی و خرمی و شکوه تجلیل می کنند و حتی برخی گروههای قومی، مثلا قرقیز و لقی و قرلوغ و غیره آن را جزئی از فرهنگ خود می شمارند.

در شرایط امروزی تقریبا یک میلیون تاجیک در روسیه در مهاجرت کاری به سر می برند و آنها در شهرهای بزرگ روسیهف مانند مسکو، سن پیترزبورگ، نووسیبیرسک، کراسنودار و غیره به شیوه دسته جمعی نوروز را جشن می گیرند.

نوروز وسیله روابط و همکاری میان مردم است و جایی است که هم زن و مرد و هم پیر و جوان گردهم می ایند، خرسندی می کنند، لذت معنوی برمی دارند، یادآوری از گذشتگان می کنند، پیوند خود را با طبیعت قوی می سازند و با شرکت در مراسم نوروزی خود را به عنوان یک فرد مربوط به جامعه معرفی می سازند.