رحیم رحیمیان از دوشنبه

	دانشمندان هشدار می دهند اگر نحوه آموزش زبان فارسی تاجیکی تغییر نکند، این زبان جایگاهش را از دست خواهد داد.

Матни сириллик инчост

در این همایش که در پژوهشگاه زبان و ادبیات وابسته به فرهنگستان علوم این کشور برگزار شد، زبان شناسان خواستار تقویت حمایت دولت از زبان فارسی تاجیکی و تجدید نظر در نحوه آموزش آن در مدارس تاجیکستان شدند.

چرا ما نمی توانیم به زبان مادری خود به صورت روان، ساده و شیوا حرف بزنیم؟

ظاهرا، این سوالی بود که دانشمندان تاجیک را به کنگاش بحث و گفتگو بر سر آموزش زبان در فرهنکستان علوم تاجیکستان کشیده است.

نامه یونسکو

در این همایش، نخست، کرامت الله عالمف، مشاور فرهنگی رئیس جمهوری و رئیس کمیسیون ملی یونسکو در تاجیکستان نامه ای را برخواند که رئیس سازمان علمی و آموزشی و فرهنگی ملل متحد به مناسبت روز جهانی زبان مادری فرستاده بود.

آقای عالمف افزود: "...یونسکو آماده است در آینده در سطح بین المللی نقش لابراتوار عقاید را بازی کند و در اجرای مؤثر و منظم تدابیر گوناگون در زمینه حفظ زبان مادری سهم گذارد."

	آقای شکوری می گوید تنها با آموزش صرف و نحو، زبان را بخوبی نمی توان یاد گرفت.

در همین حال، دانشمندان تاجیک هشدار دادند، چنانچه در نحوه آموزش زبان فارسی تاجیکی در مدارس تاجیکستان تجدید نظر نشود، این زبان در فرایند جهانی شوی جایگاه خود را از دست خواهد داد.

زیرا گفته شد که با گذشت بیش از پانزده سال از تصویب قانون زبان فارسی تاجیکی در تاجیکستان، مشکلات و موانعی در راه گسترش زبان رسمی در این کشور همچنان وجود دارد.

شیوه آموزش زبان

آکادمیسین محمدجان شکوری، نحوه کنونی تعلیم زبان فارسی تاجیکی در مدارس متوسط و دانشگاهها را از عوامل کندزبانی و خرابی گفتار در میان صاحب زبانان در تاجیکستان خواند.

آقای شکوری افزود: "در نتیجه تجارب چندین ساله معلوم شد که تنها با آموزش دستور، زبانی را نمی شود بخوبی یاد گرفت. قاعده های زبان خود زبان نیست، مبتدا چیست، خبر چیست، اسم و صفت چیست، اینها را می دانیم، ولی خود زبان را نمی دانیم. اول باید خود زبان را آموخت و سپس هر اندازه که دستور برای آموختن زبان ضروری باشد، آن را نیز باید آموخت. اگر ما امروز شیوه تعلیم زبانمان را دیگر نکنیم، امید به آینده اندک است."

	کمال عینی خواستار آموزش جدی و گسترده خط سنتی فارسی در مدارس تاجیکستان است.

به گفته آکادمیسین شکوری، در آغاز قرن بیستم دو دسته از زبان شناسان روس به بحث پرداختند، که یکی می گفت، صرف و نحو باید در کانون زبان آموزی قرار بگیرد و دیگری بر این بود که آموزش متن نسبت به دستور در زبان آموزی مؤثرتر است.

ولی در این گفتگوها گراماتیستان یا طرفداران آموزش صرف و نحو یا دستور زبان پیروز شدند و در نتیجه، به گفته آقای شکوری، زبان آموزی در اتحاد شوروی چندان پیشرفتی نکرده است.

چندی دیگر از دانشمندان نیز در حمایت از اندیشه آکادمیسین شکوری در مورد آموزش متن کلاسیکی در مدارس، این اقدام را در بهترسازی وضع زبان فارسی در تاجیکستان سودمند تلقی کردند.

بازگشت به خط فارسی

از جمله، کمال عینی، دانشمند تاجیک، در کنار آموزش متن کلاسیکی خواستار آموزش جدی و گسترده خط سنتی فارسی در تاجیکستان شد.

آقای عینی افزود: "ما هیچ وقت مخالف خط سیریلیک نیستیم، این خط به ما چیزهای زیادی داد، کتابهای بسیاری چاپ شدند، بسیار ترجمه ها شد، ولی در برابر این، در مدارس همگانی باید طبق سیاست امروزه مستقل ما خط نیاکان نیز به طرز جدی آموخته شود."

به گفته کمال عینی، چندی قبل تعدادی زنان افغان مقیم دوشنبه از او خواسته اند از مقامات آموزش و پرورش تاجیکستان اجازه بگیرد تا آنها به کودکان تاجیک به شیوه رایگان الفبای فارسی یاد بدهند.

آقای عینی استفاده از نیروی همزبانان برون مرزی را برای آموزش دادن الفبای نیاکان از جمله چاره های دیگر انتشار خط فارسی در میان تاجیکان خواند.

زبانهای تهدید شده

با این حال، تاجیکستان از جمله کشورهایی است که مردمشان به چند زبان صحبت می کنند. پرفسور دادخدا کرمشایف، دانشمند تاجیک، بخصوص از شماری زبانهای تهدید شده، نظیر یغنابی و زبانهای بدخشانی نام برد که به حمایت ویژه و مستند سازی نیاز دارند.

	پرفسور دادخدا کرمشایف: "ما باید غم زبانهای یغنابی و بدخشانی را هم بخوریم و برای آموزش آنها متخصص آماده کنیم."

پرفسور کرمشایف افزود: "ما از نگاه علمی، آموزش زبانهای یغنابی و بدخشانی را خوب به راه ماندیم، این زبانها در کشورهای خارجی، مثلا در افغانستان و چین و پاکستان هم رایج هستند، ما باید غم آنها را نیز بخوریم و برای آموزش آنها متخصص آماده کنیم."

در نهایت، به گفته صیف الدین نظرزاده، مسئول کمیته اصطلاحات تاجیکستان، از آغاز سال 2006 تمامی نهادهای دولتی به کاربرد گسترده زبان رسمی پرداخته اند و از این پس همه انواع سند نگاری به زبان رسمی صورت می گیرد.

همچنین، طرح قانون جدیدی در باره زبان در دست تهیه است که انتظار می رود در آینده مورد بررسی قرار بگیرد. قانون موجود در باره زبان در تاجیکستان در سال 1989 تصویب شد، ولی طرفداران زبان رسمی از اجرا نشدن برخی مفاد آن تا کنون نگرانند.

"رسمی" و "بین قومی"

به این ترتیب، زبان رسمی تاجیکستان از آغاز دهه 1990 بدین سو زبان فارسی تاجیکی بوده، ولی زبان روسی به عنوان زبان معاشرت میان اقوام همچنان از اعتبار ویژه ای برخوردار است، هرچند بر اساس آمار رسمی شمار روسی زبانها در این کشور ناچیز بوده است.

زبانهای یغنابی در دره زرافشان و وخانی، شغنانی، مُنجی، آرموری و اشکاشمی در بدخشان از جمله زبانهای ایرانی شرقی بوده و با شمار اندک گویندگان، زبانهای تهدید شده (endangered) محسوب می شوند.

شمار زیادی از جمعیت تاجیکستان، بخصوص در ولایات سغد و ختلان، به زبان ازبکی نیز که از جمله زبانهای ترکی محسوب می شود، سخن می گویند.

ترکی گویان تاجیکستان از آموزش و پرورش به زبان مادری خود و شمار زیادی از نشریات برخوردارند، درست بر خلاف سیاستهای زبانی در ازبکستان که گهگاهی موجب نگرانی و اختلاف نطرها میان روشنفکران دو کشور شده است.