سلطان حمد، نویسنده و پژوهشگر تاجیک

	سلطان حمد، نویسنده و پژوهشگر تاجیک

Матни сирилликро ин чо бихонед

سفر هنری اخیر منیژه دولت، آوازخوان جوان تاجیک به افغانستان و برگزاری کنسرتهای وی در شهرهای کابل و مزار شریف تازه ترین رویداد در این عرصه به شمار می آید.

سفر منیژه به افغانستان

در ماه ژانویه منیژه دولت، آوازخوان تاجیک، بعد از انجام نخستین سفر هنری خود به افغانستان به دوشنبه بازگشت. با وجود مشکلاتی که در دوره آمادگیها و حریان این سفر به میان آمده بود، بانو منیژه دو کنسرت در کابل و دو کنسرت دیگر در مزار شریف اجرا کرد.

این نخستین سفر هنری یک خواننده جوان و معروف تاجیک با دعوت مسئولان فرهنگی افغانستان بعد از رو به اعتدال آوردن نا آرامیهای بیش از 25 سال گذشته در این کشور است.

	منیژه دولت با هنر خود مزرعه سوخته قلب شیفتگان و دلبستگان هنر موسیقی ناب در افغانستان را شاداب کرد.

منیژه دولت به رغم تهدیدهای برخی دشمنان صلح در افغانستان و آنهایی که مخالف تحکیم روابط آن کشور با تاجیکستان هستند، به اين کشور سفر کرد .

تاریخچه روابط هنری دو کشور

پیشینه همکاریهای اهل هنر تاجیکستان و افغانستان، بخصوص آهنگسازان و آوازخوانها، در تاریخ صد سال اخیر دو کشور به حدود 50 سال پیش برمی گردد، زمانی که تاجیکستان هنوز بخشی از اتحاد جماهير شوروی بود.

در ماه اوت سال 1958 یک گروه هنری به رهبری غلامعلی غلام حیدر، هنرمند مردمی اتحاد شوروی با شمول اکه شریف جوره یف و عبدالله نذری یف، استادان موسیقی تاجیکستان، نخستین سفر هنری به افغانستان را انجام داد.

این نخستین سفر یک گروه هنری در تاریح روابط فرهنگی اتحاد شوروی با افغانستان بود که هنرمندان تاجیک را در بر داشت.

می گویند هنرنمایی آوازخوانهای تاجیک به حدی مورد پسند هواداران موسیقی در افغانستان واقع شده که به این مناسبت محمد ظاهرشاه، پادشاه وقت این کشور، بزم ویژه ای برای هنرمندان تاجیک آراسته و از آنها خواسته است برای اهل دربار، یعنی خانواده و پیوندانش برنامه ویژه ای اجرا کند.

"مشک تازه می بارد..."

در نخستین کنسرت این گروه که در شهر کابل، پایتخت افغانستان برگزار شد، اکه شریف جوره یف، آوازخوان نامی تاجیک، شعری از شاعر مشهور افغان ضیا قاری زاده را بداهتا در هوای آهنگی از خودش سروده است.

شعر ضیا قاری زاده "مشک سوده می بارد، ابر بهمن کابل" (که بعضی از خوانندگان آن را مشک تازه اجرا کرده اند) نام دارد و اکه شریف جوره یف آهنگ خود را قبلا بر ترانه "یار خردترک دارم" بسته بود:

حتی خود شاعر زنده یاد ضیا قاری زاده ترانه "مشک سوده می بارد" را با صدای خود و با آهنگ اکه شریف جوره یف اجرا کرده و در رادیوی کابل ثبت نموده است.

مشک تازه می بارد ابر بهمن کابل،
موج سبزه می کارد کو و برزن کابل.
ابر چشم تر دارد، سبزه بال و پر دارد،
نکهت دگر دارد سرو و سوسن کابل...

بعد به پایان رسیدن این ترانه اهل تالار همه با کفکوبی از جای برخاسته و با نداهای تحسین و آفرین این آوازخوان تاجیک را تشویق کرده اند. ضیا قاری زاده نیز که در تالار حضور داشته، روی صحنه رفته و اکه شریف جوره یف را به آغوش کشیده و گفته است: "شما به این شعر اهنگ نه که جان بخشیدید، روان بخشیدید."

پس از این رویداد، ترانه "مشک تازه می بارد، ابر بهمن کابل" را با آهنگ اکه شریف جوره یف بسیاری از آوازخوانهای تاجیک و افغان سروده و اکنون هم می سرایند.

حتی خود شاعر زنده یاد ضیا قاری زاده که با تخلص "کبوتر" گهکاهی آوازخوانی می کرد، این ترانه را با صدای خود و با آهنگ اکه شریف جوره یف اجرا کرده و در رادیوی کابل ثبت نموده است.

سفر هنرمندان افغان به تاجیکستان

آن زمان پس از گذشت دو سه ماه از انجام سفر هنرمندان تاجیک به افغانستان، گروهی از آوازخوانها و آهنگسازان افغان نیز به تاجیکستان سفر کردند.

در هیات این گروه هنری آوازخوانهای معروف افغان عبدالجلیل زلاند، حفیظ الله خیال، یوسف قاسمی (فرزند آوازخوان مشهور قاسم افغان)، ناشناس، حسین آرمان، نسیم آرمان، خانم رخشانه، خانم ژیلا، شیرمحمد غزنوی، آهنگساز زبردست سلیم سرمست، رباب نواز بی همتا محمد عمر و دیگران شامل بودند.

اهل هنر و هواداران ساز و سرود در تاجیکستان برای نخستین بار در تاریخ صد سال اخیر دو کشور با آوازخوانهای افغانستان از نزدیک آشنا شده و هنرنمایی آنها را در صحنه تئاترو کاخهای فرهنگی خود تماشا کردند.

این نخستین سفر باعث شد که در هنر آوازخوانی ملی تاجیک تحولاتی به وقوع بپیوندد و از آن زمان به بعد در فهرست ترانه های آوازخوانهای تاجیک سرودهایی پیدا شدند که آنها را مخلصان ساز و نوا در همه جا خوب می پذیرفتند و این ترانه ها بتدریج به سرودهای محبوب مردم بدل شدند.

اهل هنر و هواداران ساز و سرود در تاجیکستان برای نخستین بار در تاریخ صد سال اخیر دو کشور با آوازخوانهای افغانستان از نزدیک آشنا شده و هنرنمایی آنها را در صحنه تئاترو کاخهای فرهنگی خود تماشا کردند.

سرودهای "چشم سیاه داری، قربانت شوم"، "امشب قمر اینجاست"، "بی تو مرگ است، ای پری رو، بر سر ما زندگی"، "آهسته برو، ماه من، آهسته برو"، "ای ساربان، آهسته ران، کآرام جانم می رود" و غیره از جمله ترانه هایی هستند که بسیاری از آوازخوانهای تاجیک در پیروی از آوازخوانهای افغان سروده اند.

در پایان این سفر، آوازخوان معروف افغان، حفیظ الله خیال، با خواهش مسئولان فرهنگی تاجیکستان به خاطر تبادل تجربه با هنرمندان تاجیک طی چند ماه در دوشنبه ماند و با همپیشگان تاجیک خود همکاری کرد.

تاریخ اجرای یک ترانه پشتو

هنرپیشه مردمی تاجیکستان، نقره رحمتوا، در گفتگویی با نویسنده این مطلب ضمن یادآوری از آن روزها چنین گفت: "آن زمان من تازه در فیلهارمونی دولتی تاجیکستان کار را آغاز کرده بودم. آقای حفیظ الله خیال وقتی سرودخوانی مرا شنید، پیشنهاد کرد که یک ترانه قدیمی پشتو به عنوان "چاويل چی مازدیگر دی" را که به گفته او خیلی مشهور، ولی متاسفانه آن روزها در افغانستان به فراموشی سپرده شده بود، به کمک او تهیه و سپس در کنسرتها بخوانیم. من با خرسندی این پیشنهاد را پذیرفتم."

خانم رحمتوا افزود: "باید بگویم که به کمک حفیظ الله خیال من و حاجت بیگم پیرانوا، سراینده خوش آواز فیلهارمونی دولتی تاجیکستان، باز یک ترانه مشهور افغانی "امشب قمر اینجاست" را تهیه و برای اولین بار در صحنه هنر تاجیک اجرا کردیم."

نقش متخصصان تاجیک

عبدالوهاب مددی، پژوهشگر افغان، در کتاب خود به عنوان "سرگذشت موسیقی معاصر افغانستان" می نویسد که در رشد و نمو هنر موسیقی حرفه ای در این کشور نقش متخصصان شوروی، از جمله تاجیکان مشهود است.

از جمله، به گفته آقای مددی، عثمان مدیارف، آهنگساز معروف تاجیک، در سالهای 1961 تا 1964 در پایه گذاری ارکستر ملی شماره 2 در رادیوی دولتی افغانستان خدمت بسزایی کرده است.

استاد سلیم سرمست که یکی از آفرينندگان سرود ملی افغانستان در دوران حکومت محمد ظاهرشاه بود، ویژگیهای هنر موسیقی حرفه ای را از این آهنگساز تاجیک آموخته است.

در رشد و نموء هنر موسیقی حرفه ای در این کشور نقش متخصصان شوروی، از جمله تاجیکان خیلی بزرگ است.

مرحوم عبدالرحیم ساربان، خواننده پرآوازه افغان که تا امروز ترانه هایش را هم نسل کهنسال و هم نسل جوان آوازخوانهای تاجیک می شنوند و می خوانند، در یک مصاحبه با غوث زلمی، خبرنگار معروف افغان، گفته است که به هدایت و یاری مهربان نظرف، متخصص تاجیک شوروی وارد عرصه موسیقی شده است.

همکاری قاری زاده و رحمتوا

مهربان نظرف در دهه 1960 قرن گذشته به عنوان یک مسئول بخش فرهنک شوروی در افغانستان فعالیت می کرد. درواقع هنگامی که آقای نظرف وزیر فرهنگ تاجیکستان بود، برای توسعه روابط فرهنگی این کشور با افغانستان خدمتهایی انجام داده است.

وی از هر فرصت مناسبی به نفع تحکیم روابط دو کشور استفاده می کرد. چنانچه یک بار در میانه های دهه 1960 شاعر افغان ضیا قاری زاده، از مسیر دوشنبه، پایتخت تاجیکستان، به مسکو، پایتخت وقت دولت شوروی پرواز می کرد.

آن زمان وی تا پرواز هواپیما چهار ساعت در اختیار داشته و مهربان نظرف از او خواهش کرده است که در این فرصت به هم آوازی یکی از آوازخوانهای زن تاجیک سرودی بخواند. آقای قاری زاده راضی شده و سرودهایی را در رادیوی تاجیکستان ثبت کرده است.

آن هنگام از میان آوازخوانهای تاجیک نقره رحمتوا که ضیا قاری زاده را نخستین بار می دید، مجال بیشتری برای هم آوازی با وی یافته است.

	نقره رحمتوا از زمره آوازخوانهای تاجیکی به شمار می آید که بیشتر از دیگران ترانه های افغانی اجرا کرده است.

در مدت کوتاهی مطربان رادیو و تلویزیون تاجیکستان گردهم آمده و ضیا قاری زاده اجرا و ثبت ترانه های "بیا تا گل برافشانیم و می در ساغر اندازیم"، "رفتیم از این باغ"، "انار دانه ندارد" و "من تو را قسم، قسم می تم..." را پیشنهاد کرده است.

سپس این ترانه ها را نقره رحمتوا از زبان ضیا قاری زاده به حروف سیریلیک نوشته و آهنگها را برای چند لحظه با مطربان تمرین کرده اند.

در نهایت، آنها طول چهار ساعت در استودیوی تلویزیون تاجیکستان، چهار سرود را به نوار ثبت کرده اند که تا کنون در بایگانیهای رادیوهای تاجیکستان و افغانستان محفوظ بوده و گهگاهی از طریق این رادیوها صدا می دهند.

نقره رحمتوا از زمره آوازخوانهای تاجیکی به شمار می آید که بیشتر از دیگران ترانه های افغانی اجرا کرده است. او تنها خواننده تاجیک است که به زبان پشتو ترانه خوانده است. خانم رحمتوا چهار بار به افغانستان سفر هنری داشته و هر بار برای هوادارانش رهاوردی از ترانه های افغانی با خود برده است.

از یادها، از یادها...

در مورد سفرهای هنری آوازخوانهای تاجیک و افغان به کشورهای همدیگر و نتیجه و ثمره این سفرها داستانهای زیادی می توان گفت.

تا کنون در افغانستان علاقمندان هنر، ترانه و آهنگهای آوازخوانهای زنده یاد آدینه حاشم، کرامت الله قربان، خرمای شیرین و استادان هنر تاجیک ظفر ناظم، جوره بیک مرادف، نگینه رعوفوا و دیگران را نمی توانند فراموش کنند.

هواداران موسیقی در تاجیکستان نیز تا کنون با حسرت و دلتنگی از سفرهای هنری استاد مهوش، خانم قمرگل، خانم ژیلا، خانم رخشانه، خانم وجیهه، استادان حفیظ الله خیال، عبدالجلیل زلاند، شمس الدین مسرور، ظاهر هویدا، احمد مرید، وحيد صبوری، فرهاد رستگار، قادر اشپاری و غیره یاد می کنند.

دوست داران موسیقی افغان در تاجیکستان امروز در آرزوی دیدار دوباره آوازخوانهای نامبرده و استادان تازه نفسی چون فرهاد دریا، احمد ولی، هنگامه، هماهنگ، وحيد قاسمی، رحیم مهریار، خانم پرستو، امیرجان صبوری، صدیق شباب، ظفر شامل و دیگران هستند. دنیا به امید است...