احسان زروان

منيژه دولتوا از خوانندگان جوان و خوش آتيه تاجيک می گويد خواننده های ما کمتر به جهان خارج راه دارند - عکس از مهدی جامی

حتی اگر آن به نظر گرفته شود که این هنر به اثر روندهای جهانی شدن فرهنگ از تاثیر هنر آوازخوانی غربی نیز برخوردار بوده است، ولی با وجود این توان راه پیمودن آن به خطه های دیگر به اندازه ای نبوده که هنرمندان و علاقه مندان توقع آن را داشته اند.

کارشناسان چنین حالت را پیش از همه از پیامدهای برون رفتن هنر از تحت انحصار دولت می دانند. به عقیده آنها، در زمان شوروی که اداره امور مربوط به هنر تحت انحصار دولت قرار داشت موضوع معرفی آن هم بر عهده دولت بود و دولت خود به علاوه این که سفرهای هنرمندان را به خارج سازمان می داد و هزینه آن را می پرداخت، ميلیون ها نوارهای صوتی هنرمندان را نیز چه در داخل و چه در خارج کشور منتشر می کرد.

بر اثر فروپاشی چنین نظام اداره امور در هنر اگرچه هنر موسیقی تاجیک از سلطه ایدیولوژيک کمونيستی رهايی یافت، ولی از لحاظ اقتصادی به مشکل رو برو شد و بنابر مشکلات اقتصادی نمی تواند به طور باید و شاید خود را به شنونده و بیننده خارجی معرفی کند.

سیروس ملکوتی رئیس سازمان بین المللی "هنرمندان بدون مرز" که مقر آن در لندن است در باره این مشکلات چنین می گوید: " متاسفانه، موسیقی تاجیکستان در اروپا تا کنون مورد شناسايی قرار نگرفته، دلیلش هم تنها مسئله مارکتينگ موسیقی آن منطقه در غرب است. بعد از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی که بخشهای از دولتی معرفی موسیقی را بر عهده داشتند، این مسئولیت به بخش خصوصی محول شد و بخش خصوصی هنوز قدرت چنین کار را ندارد."

آقای ملکوتی می گوید، از علل دیگر عدم آگاهی کشورهای غربی از موسیقی و آهنگهای آوازخوانان فارسی زبان به خصوص موسیقی پاپ سلطه زبان انگليسی بر موسیقی پاپ است.

به عقیده آقای ملکوتی، مشکلات اقتصادی به موسیقی تاجیکستان اجازه نداده است که آن خود را به جوامع فارسی زبان کشورهای غربی معرفی کند.

سیروس ملکوتی: "مشکلات اقتصادی به موسیقی تاجیکستان اجازه نداده است که آن خودرا به جوامع فارسی زبان کشورهای غربی معرفی کند."

اما وضع شناخت مردم از هنر موسیقی و آوازخوانی تاجیک در کشورهای فارسی زبان چه گونه است. کارشناسان می گویند، به اثر محدودیت های ایدیولوژیک در کشور های ایران و افغانستان شناخت مردم در این کشورها از موسیقی و آوازخوانی تاجیک چندان محسوس نیست.

حتی بر عکس در افغانستان نسبت به زمان های قبل کاهش یافته است و اگر چیزی مانده همان خاطراتی است که از قبل بوده به خصوص سفرهای هنری گروه گلشن و وگروه رقصی زیبا را مردم در خاطر دارند و حتی از این کشور هنر تاجیک به پاکستان مهاجرت کرده است و در بازارهای پاکستان نوارهای صوتی و ویدیويی و لوحهای فشرده هنرمندان تاجیک که آن زمان به افغانستان سفر داشته اند، فروخته می شوند.

نصیره محب، همکارم در شهر پیشاور پاکستان، در این باره می گوید: "در این جا علاوه بر آهنگهای فارسی هنرمندان و آوازخوانان افغانی نوار و لوح های فشرده فارسی آوازخوانان تاجیکستان نیز وجود دارد. من می توانم از گروه های هنری "گلشن" و "زیبا" نام ببرم که هنرمندان این گروه ها از همان شهرتی برخوردار هستند که در افغانستان داشتند"

اما حالا میزان آگاهی مردم افغانستان از هنر تاجیک چه گونه است. کارشناسان می گویند، پس از سقوط دولت طالبان در این کشور رادیو و تلویزیون های مستقل تازه تاسیس پخش هنر تاجیک را به تدریج از سر گرفنه اند و اخیرا تلویزیون "طلوع" یک تلویزیون مستقل در کابل منیژه دولتوا، هنرمند تاجیک را پسندیده ترین آوازخوان هفته اعلان کرده است.

ولی آیا در ایران نفوذ موسیقی تاجیک در چه حد است. به گفته کارشناسان، با وجودی که هنر موسیقی ایران در تاجیکستان گسترش بی اندازه دارد، ولی موسیقی تاجیک در ایران بنابر محدودیت ایدیولوژیک در این کشور به اندازه ای که امکان آن وجود دارد، از سوی مردم شناخته نشده است، اگرچه علاقه مندی به آن احساس می شود.

رضا رضاپور، نویسنده و کارگردان مقیم مشهد در این زمینه چنین می گوید: "آخیرا سرودهای بهاری تاجیکی از طریق رادیو برونمرزی مشهد و سیما پخش شد که مورد توجه مردم قرار گرفت و مردم حتی در اتوموبل ها از موسیقی تاجیکی استفاده می کند."

چیز دیگری که برای گسترش موسیقی تاجیک در خارج زمینه مساعد فراهم کرده، مهاجرت مردم تاجیکستان به سایر کشورهای شوروی سابق است.

با دعوت جوامع تاجیکان مهاجر به خصوص در روسیه در سالهای اخیر برخی از هنرمندان تاجیک به شهرهای گوناگون روسیه سفرهای هنری داشته اند. علاوه بر این، در شهر های مختلف روسیه نیز تاجیکان مقیم این کشور گروه های هنری سازمان داده اند و لوح های فشرده و نوارهای تاجیکی در میان مردم فروخته می شود که حتی مردمان غیر تاجیک نیز آنها را خریداری می کند.

باغشاه لشکربیکف، رئیس سازمان جمعیتی تاجیکان مقیم مسکو موسوم به "نور" در این زمینه چنین توضیح می دهد:"در سازمان ما چندین گروه هنری وجود دارد که هر گروه با نام یکی از آوازخوانان شناخته شده است. در شهر سن پترزبورگ روسیه استودیوی ای هست به نام "وادی برتنگ" که نوار و لوح های فشرده موسیقی تاجیکی را تهیه می کند و به فروش می رساند. حتی روس ها این نوار ها را می خرند."

از کشور های آسیای میانه موسیقی تاجیکی به خصوص در ازبکستان گسترش بی اندازه دارد که کارشناسان این موصوع را به ترکیب قومی این کشور مربوط می دانند.