سهراب ضیا از دوشنبه

ادب شناسان تاجيک سطح فعلی شعر فارسی امروز در تاجيکستان را به مراتب پايينتر از گذشته می دانند.

انتشار مجموعه اشعار عده ای از شاعران تاجیک در ایران به خط فارسی، گسترش روابط ادبی با همزبانان برون مرزی، آشنایی بیشتر با آثار شعرای معاصر کشورهای همفرهنگ و ارتقاء سطح شعر تاجیک از نظر معنی، شیوه بیان، زبان و درونمایه شعر از جمله تحولات عمده ای است که در شعر معاصر تاجیک به وقوع پیوسته است.

با این همه، اشعار تعداد اندک شاعران تاجیک در خارج از کشور، به ویژه در ایران، افغانستان و کشورهای دیگر منطقه و جهان شناخته شده است. چرا در میان نسل جدید شعرای تاجیک افرادی که سروده شان در بیرون از قلمرو تاجیکستان نيز مطرح باشد، انگشت شمار هستند؟

عوامل واپس ماندگی از شعر ساير فارسی زبانان

به گفته مؤمن قناعت، شاعر سرشناس تاجیک، بازار صابر، گلرخسار و لایق شیرعلی، شاعر فقید تاجیک پس از ورود به صحنه ادبیات تاجیک در اواخر دهه 1960 و آغاز دهه 1970 در اشعار خود برای بار نخست در ادبیات قرن 20 تاجیک به مسایل هویت ملی، خودشناسی و خودآگاهی پرداختند و بدین دلیل شعر آنها در تاجیکستان و بیرون از قلمرو این کشور نیز شهرت پیدا کرد.

آقای قناعت می گوید: "از شاعران ما که نامشان مشهور است، لایق شیرعلی، بازار صابر و گلرخسار نسلی هشتند که از آغاز فعاليتشان در هویت ملی و خودشناسی و خودآگاهی ملی خیلی تلاش کرده اند، شعر ایشان شناخته شده است و تا جایی در کشورهای فارسی زبان و در کشورهای مستقل همسود شناسنامه خوب دارد."

شناخت متقابل ناکافی از شعر همدیگر در ایران و تاجیکستان

نا آشنايی آشنايان  شعر تاجیک را تا کنون در ایران و افغانستان به خوبی نمی شناسند و در تاجیکستان نیز از شعر همزبانان ما شناخت خوب ندارند   گلرخسار، شاعر تاجيک

گلرخسار صفی، شاعر تاجیک، هرچند تایید می کند که در دوران شوروی پیشین شعر تاجیک در قلمرو اتحاد پیشتاز بود، اما معتقد است که شعر تاجیک را تا کنون در ایران و افغانستان به خوبی نمی شناسند و در تاجیکستان نیز از شعر همزبانان ما شناخت خوب ندارند.

"متاسفانه، شعر تاجیک در ایران و در افغانستان به سطح و پایه ای که هست، شناخته نشده است. ما نیز از بخت بد، شعر ایران و افغانستان، به ویژه شاعران امروز همزبان خود را خوب نمی دانیم. زیرا در میان نه تنها پلها و مرزهای سیاسی بودند و هستند، بلکه در میان خط سيرلیک هست که ما را در طول صد سال گذشته دو بار بی سواد کردند و این خط تا امروز امکان نمی دهد که برادران ایرانی و افغان ما شعر تاجیک را بخوانند."

این در حالی است که مجموعه اشعار عده ای از شاعران تاجیک در سالهای بعد از استقلال تاجیکیستان به خط فارسی در ایران به طبع رسیده و آثار این شاعران از طرف برخی از محققان ایرانی نقد شده است.

چشم انداز شعر تاجیک از ديد علی اصغر شعردوست

از جمله در کتاب "چشم انداز شعر تاجیک" که تالیف علی اصغر شعردوست، پژوهشگر ایرانی است و هشت سال قبل نخست به خط فارسی در ایران و سپس برگردان سيرلیک آن در شهر دوشنبه منتشر شده بود، منظره های شعر امروز تاجیک و ابعاد گوناگون به بررسی گرفته شده است.

به نظر ميرزا شکورزاده، پژوهش علی اصغر شعردوست با لحنی دوستانه نگاسته شده و اندیشه های انتقادی در این اثر تقريبا وجود ندارد.

اندیشه های آقای شعردوست در مورد تصویر و توصیف، محتوی، روند اسلوبی، قالبها و شکلها، وزن و قافیه و دیگر معماهای شعر تاجیک قابل توجهند. اما به اعتقاد میرزای شکورزاده، پژوهشگر تاجیک که طی بیش از ده سال اخیر عمدتا در ایران به سر برده است، این تحقیقات علی اصغر شعردوست با لحن بسیار صمیمی و دوستانه نگاسته شده است و اندیشه های انتقادی در این پژوهش تقريبا وجود ندارد.

انگیزه های سیاسی و ايدئولوژيک افت سطح شعر

آقای شکورزاده شعر امروز تاجیکستان را از شعر ایران و افغانستان بمراتب واپس مانده تر خواند و انگیزه های چنین وضع را اینطور برشمرد:

"اول اینکه فضای شوروی و رژیم کمونیستی امکان نمی داد که شاعران ما آزاد باشند، آنها یا دستور از اتحاد نویسندگان و یا کمیته حزب کمونیست می گرفتند که مثلا اینطور بنویسید. دوم، عدم ارتباط با کشورهای همزبان. در 70-80 سال دوران شوروی مگر خجند با اصفهان، ختلان با بلخ و سمرقند با شیراز ارتباط ادبی داشتند؟! سوم، غفلت و دوری از الفبای نیاکان. مگر می شود که يک فارسی زبان نتواند اشعار مولانا رومی و حافظ را از نسخه اصل بخواند؟!"

شاعران نوگو و نوجو

ولی مؤمن قناعت از یک عده شاعرانی نام برد که هرچند آثارشان حتی در داخل کشور به قدر کافی شناخته نشده است، اما شعر آنها ارزش بلند دارد.

"شعر محمدعلی عجمی، سیاوش، علی محمد مرادی و نظام قاسم از نظر زبان، شیوه بیان و درونمایه شعر فارسی معيار است. و زبان، طرز بیان و وسیله های تصویر ایشان نسبت به شاعرانی که در دایره ادبی تاجیکستان همیشه مقیم بودند، نوتر، غنی تر و روشن تر است. اما افسوس که این شاعران در داخل تاجیکستان چندان شناخته نیستند."

مؤمن قناعت معتقد است که در دوران جنگ داخلی در تاجیکستان در این کشور شعر مصالحه و مقاومت به وجود آمده بود و در حالی که یک گروه شاعران تاجیک از روندهای سیاسی آن سالها ستایش می کردند، گروه دیگر شاعران در مورد رویدادهای آن دوره دیدگاه دیگر داشتند و تلاش می کردند شعری بگویند که در سطح شعرفارسی معيار باشد.

نقاط ضعف و قوت شعر تاجیک در برابر شعر ساير پارسی گويان

آقای قناعت در باره برتریها و ضعف شعر امروز تاجیک در مقایسه با شعر شاعران پارسیگوی ديگر چنین می گوید:

"محققان ایرانی نیز می گویند که شعر کنونی تاجیکستان از نظر درونمایه، معنی آوری، واقعبینی و واقعنگاری نسبت به شعر شاعران فارسیزبان ديگر برتری دارد. اما یک نقص یا کمبودی که در شعر تاجیک هست، به زبان، دانستن قانون و قواید شعر پارسی، یعنی عروض، قافیه، بدیع، بلاغت و ثلاثت سخن مربوط است. شاید شاعران ما از این هنرها، صنعت سخن، پیرایه سخن کمتر بهره ور باشند. زیرا در شعر آنها هدف و معنی واقعنگارانه هست، اما پیرایه آن معنی خاص همان معنی نیست، یعنی وسیله های تصویر تا جایی ضعیف و کهنه است."

نقطه ضعف شعر تاجيک  یک نقص یا کمبودی که در شعر تاجیک هست، به زبان، دانستن قانون و قواید شعر پارسی، یعنی عروض، قافیه، بدیع، بلاغت و ثلاثت سخن مربوط است. شاید شاعران ما از این هنرها، صنعت سخن، پیرایه سخن کمتر بهره ور باشند.   مومن قناعت، شاعر تاجيک

سبک و شیوه تازه در شعر

به اعتقاد گلنظر، شاعر شناخته شده تاجیک، امروز یک عده جوانانی به عرصه شعر تاجیکستان پا گذاشته اند که با سبک و شیوه تازه ای می خواهند شعر بگویند.

"من از یک گروه جوانان اینجا می خواهم نام ببرم، مثل آذر، خاور، آفاق، رستم خامه رخش، مخلصه که اشعار آنها پیوسته در نشریه های ادبی به چاپ رسیده و کتابهایشان نیز چند دفعه نشر شده و در بین هواداران ادبیات و عاشقان شعر اعتبار پیدا کرده است."

گل نظر می گوید که موفقیت شعر این جوانان قبل از همه به آشنايی خوب آنها با شعر معاصر ساير فارسی زبانان بستگی دارد.

"پس از آنکه مرزهای آهنین از میان برداشته شد و ادیبان جوان ما بیشتر به شعر همزبانان ما دست یافته اند و اشعار آنها را آموختند، مثل نادر نادرپور، اخوان ثالث، فروغ فرخزاد، اسماعیل خویی یا منوچهر آتشی و دیگر شاعران بسیار پيشتاز ایران یا شاعران بسیار خوب افغانستان و شاعران پارسیگوی پاکستان و هند شعر این زمره شاعران جوان ما بکلی فرق می کند."

نیاز شعر تاجیک به بررسی کامل و فراگیر

با این همه، به گفته مؤمن قناعت، شعر تاجيک پس از استقلال تاجیکستان به یک بررسی کامل و فراگیر نیاز دارد:

"فرصت آن رسیده است که یک بار در مجموع شعر تاجیکی را از دوران استقلال تا به امروز اهل ذوق و تحقیق بررسی کنند و ارزشهای اصلی را از ارزشهای دروغین باید جدا کنیم و به مردم پیشنهاد کنیم که آثار شاعران ما چه ارزشها، چه يافته های بزرگی ادبی دارند و برای پیشرفت شعر کنونی تاجیکی و عموما در فضای شعر فارسی معيار آنها چه سهمی و نقشی دارند."

این در حالی است که در تاجیکستان بسیاری از اهل شعر بر این عقیده اند که نقد ادبی در این کشور در پایه شعر امروز تاجیک قرار ندارد.