پیوند گلمراد، استاد دانشگاه ملی تاجیکستان به مناسبت هشتادمين سالگرد تاسیس روزنامه "آواز تاجیک"

صدر الدين عينی: روزنامه هر قوم و ملت زبان ایشان است. هر قومی که روزنامه ندارد، گویا که زبان ندارد.

"روزنامه هر قوم و ملت زبان ایشان است. هر قومی که روزنامه ندارد، گویا که زبان ندارد. یعنی قوم بی روزنامه مثل آدم بی زبان است"- اين نوشته صدرالدين عینی است در مقاله "قوم تاجیک و روزنامه" در شماره نخستین روزنامه آواز تاجیک.

آواز تاجيک که سالهاست در تاشکند پايتخت ازبکستان چاپ می شود، 80 سال پیش در سمرقند پا گرفت.

نخستين شماره روزنامه در 25 اوت سال 1924 میلادی به تشبث (ابتکار) یک گروه روشنفکران و معارف پروران تاجیک در اين شهر باستانی چون اولین روزنامه عاموی (عمومی) تاجیکان عرض هستی کرد و در دوره حساس تقسیمات مرزهای ملی دایر به مشکلهای مردم تاجیک چون زبان گویای مردم به سخن پرداخت.

در شماره اول روزنامه که نخست "آواز تاجیک کم بغل" (کم بضاعت، اشاره به پرولتر) نام داشت چنین آمده است: "... به تشبث کمیته فرقه مرکزی قرار به نشر جریده تاجیکی گذاشته شد و از آن جایی که سمرقند مرکز تاجیکان ترکستان است، انجام این کار به عهده فرقه ولایتی سمرقند حواله گردید."

سیدرضا علیزاده "دیباچه و مرام" روزنامه را در سرمقاله توضيح داده بود و ديگر مقاله های اصلی آن به قلم استاد صدرالدین عینی: "قوم تاجیک و روزنامه"، محمدجان رحیمی: "جریده چیست؟"، ا. قربی: "اهالی کوهستان و معارف" بود. در شماره اولین هدف، مقصد و مرام و سمت فعالیت منبعده روزنامه خیلی خوب افاده یافته بود.

تحولاتی که به تقسیمات حدود ملی آسیای میانه منجر شده بود و به حیات و ممات یکی از ملتهای کهن تاریخ و کهن-فرهنگ جهان بستگی داشت، استاد عینی و همصفانش را به مبارزه برخیزاند. به واسطه روزنامه نوتاسیس آواز تاجیک مردم را به سعی و کوشش، مبارزه و تلاش، خودشناسی و خودآگاهی دعوت می کردند.

چنانکه سیدرضا علیزاده نوشته بود "روزنامه تاجیکان را با وظیفه های دولتی شناس می کرد، دولت در نوبت خود با یاری روزنامه نیازهای خلق را" می فهمید. با این مقصد در صفحه روزنامه آواز تاجیک مقاله های زیادی عاید به معماهای تقسیمات مرزهای ملی آسیای میانه، مکتب و معارف، علم و فرهنگ، زبان و ادبیات و تاریخ تاجیکان، احوال تاجیکان کوهستان به طبع رسانده، حق و حقوق تاجیکان را تاجیکان را به میان می گذاشتند.

تاجیکان بعد هزار سال بی دولتی با وجود کمبود و نقصانهای زیاد صاحب دولت گردیدند و بحثهای منبعده ضيائيان تاجیک در روزنامه و مجله های نوتاسیس آن زمان برای به وجود آمدن جمهوریت هفتم کامل-حقوق شوروی زمینه گذاشت که مرزهای ملی اش تجدید نظر شد و دولت نوش از حساب یکی از مرکزهای قدیم فرهنگی اش – خجند و چند شهر و نواحی دیگر مکمل گردید.

مدرسه و زبان در صدر مباحث روزنامه

مسئله دیگری که در روزنامه همیشه مورد بحث و اندیشه قرار داشت، مکتب (مدرسه) و معارف (آموزش و پرورش) تاجیکان بود. معارف پروران و روشنفکران تاجیک در عهد نو به دنبال عملی شدن آرزوی دیرینه خود در تاسیس مکتبهای نو زمانوی ( مدرن، معاصر) بودند.

آواز تاجيک مدتها با نامهای ديگر از جمله "ازبکستان سرخ" نيز منتشر شده است

حکومت نو-تاسیس با اعلان سوادناک کردن مردم برای تاسیس مکتبهای زمانوی امکانیت فراهم می آورد که معارف پروران تاجیک از آن به طور مکمل استفاده می بردند و هم قومان خویش را دعوت می کردند که هرچه زودتر رو به مکتب و معارف بیاورند. درست کردن برنامه و تهیه کتابهای جوابگوی مکتبهای نو از ضیائیان و روشنفکران تاجیک تلاش را تقاضا می کرد که روزنامه به طور منتظم در این خصوص مقاله ها به طبع می رساند.

استاد عینی در مقاله های "در باره مکتب و معارف تاجیک"، "در باره کتابهای مکتبی تاجیکان"، "تاجیکان کوهستان"، "قابلیت تشکیلاتی در تاجیکان"، "کار تاجیکستان گل کردنی است"، "در باره ادبیات و کتابهای مکتبی تاجیکستان" استفاده همه طرفه را از امکانیت و شرایط مساعد به میان گذاشته بود. برحق تاکید می کرد که "یک مسئله که امروز حیات و ممات تاجیک به آن وابسته است، مسئله مکتب و معارف است".

این مسئله تابش سیاسی نیز داشت که برخی به قابلیت تشکیلاتی، راهبری و سروری تاجیکان با نگاه شبهه می نگريستند. استاد عینی اظهار امیدواری می کرد که "همین که نمونه مکتب نو به کوهستان تاجیک قدم گذاشت، خاطرجمع باشید، که ذهن صاف و قابلیت فطری اهل کوهستان به میدان برآمده، کارنامه ها خواهند نشان داد."

توجه استاد عینی و اهل قلم آواز تاجیک را آماده کردن کتابهای درسی برای مکتبهای تاجیکی و زبان این کتابها به خود جلب کرده بود که در صحیفه های روزنامه عاید به این مسئله به طور منتظم بحث و مناظره ادامه داشت. آماده کردن کتابهای درسی را برابر به حاضر نمودن معلم می دانستند و وابسته به همین در خصوص "زبان کتابهای درسی" ابراز اندیشه می کردند. استاد عینی طرفدار قبول نمودن زبان کوهستان تاجیک بود.

زبان پاک تاجيک  زبان کوهستان تاجیک زبان فارسی ساده، از تکلفات ایرانی خالی، به لغتهای عربی ناشنیده خلط نیافته و به صرف و نحو فارسی موافق است. آری، در تلفظ نظر به زبان فارسیان شهری قدری غلیظی دارد، معذالک صاف و موافق قاعده است. این گونه زبان از فلغر و مسچا گرفته تا قراتگین و درواز معمول و همه فهم است.   صدرالدين عينی

از نگاه او "زبان کوهستان تاجیک زبان فارسی ساده، از تکلفات ایرانی خالی، به لغتهای عربی ناشنیده خلط نیافته و به صرف و نحو فارسی موافق است. آری، در تلفظ نظر به زبان فارسیان شهری قدری غلیظی دارد، معذالک صاف و موافق قاعده است. این گونه زبان از فلغر و مسچا گرفته تا قراتگین و درواز معمول و همه فهم است."

وابسته به زبان تاجیکی مسئله ملی نیز به رشته بحث و مناظره کشیده شد و عاید به این مسئله مقاله های ا. علی اف: "مسئله ملی در بخارا و اطراف آن"، عبدالقادر محی الدین اف: "مردم شهر و اطراف بخارا تاجیک اند یا ازبک؟"، روستایی: "تاجیکان را چه طور می فریبند؟"، منظم: "زبان بخاریان تاجیکی یا ازبکی؟"، عبدالغنی میرزایف: "در اطراف زبان بخارا و احوال تاجیکان قشقه دریا" و دیگران به طبع رسیده است.

نقش روزنامه در نشر ادب تاجيکی

آواز تاجیک چون منبر ادیبان در تشکل ادبیات معاصر تاجیک خدمت بزرگی کرده، آثار نظمی و نثری آنها را منتظم به طبع رسانده است.

بار اول در روزنامه آواز تاجیک چاپ شدن نخستین داستان استاد عینی، "آدینه"، از 23 نوامبر سال 1924 تا 5 مه سال 1925 واقعه مهم ادبی در حیات فرهنگی جمهوری نوتاسیس تاجیکان بود. در سالهای بعد روزنامه در رشد و نمو و ترغیب ادبیات تاجیک و روابط ادبی نقش مهم گذاشته است.

پیوند گلمراد، استاد دانشگاه ملی تاجیکستان

به روزنامه آواز تاجیک ادیبان و عالمان معروف و اربابان دولتی، از قبیل باباجان غفوراف، چنار امام اف، شیرینشاه شاتیمور، نصرت الله مقصوم، عبدالقادر محیی الدین اف، ا. علی اف، ابوالقاسم لاهوتی، میرزا تورسونزاده، جلال اکرامی، ساتم الوغ زاده، پیرو سلیمانی، سهیلی جوهری زاده، ب. عزیزی، عبدالواحد منظم، رحیم جلیل، عبدالسلام دیهاتی، عبدالغنی میرزایف، توره قل ذهنی، رحیم هاشم، حمزه حکیم زاده نیازی، ن. شیرزاده، ق. بهلول زاده همکاری کرده اند.

ادیبان دوزبانه وصفی، جانی بیک، روزنامه نگار معروف محسن عمراف سالیان زیادی در اداره روزنامه آواز تاجیک ایفای وظیفه نموده، در نگاشته هایشان دستاورد و کامیابی، معما و مشکلیهای تاجیکان ازبکستان را مورد بررسی قرار داده اند و در گسترش روابط فرهنگی دو خلق برادر تاجیک و ازبک سهمگذاری نموده اند.

امروز عنعنه (سنت) نیک پیشینیان را روزنامه نگارانی چون ش. وکیل اف، ت. عالم اف، ا. تردی قل اف، م. آته خان اف، ب. توینظراف، عبدالله سبحان، پیمان، ت. اکرام اف، ا. نظراف ادامه می دهند.

چون بسته سالهای گوناگون روزنامه آواز تاجیک را ورقگردان می کنی، با پاره ای از تاریخ و زندگینامه خلق تاجیک آشنا می گردی که در سالهای گوناگون تاریخ نه چندان طولانی به چه کامیابی و دستاورد يا مشکلی و دشواری روبرو بوده است.

تاريخچه نشر آواز تاجيک

آواز تاجیک در نه ماه اول با نام "آواز تاجیک کم بغل" و از شماره دهم به بعد با نام "آواز تاجیک" چاپ شد. این نشریه در آغاز ارگان کمیته مرکزی حزب کمونیستی (بولشویکی) ترکستان بود. از 10 دسامبر سال 1924 میلادی ارگان بیورای (دفتر) تاجیکستانی کمیته مرکزی حزب کمونیست ازبکستان و کمیته انقلابی جمهوری خودمختار شوروی سوسیالیستی تاجیکستان بود. سپس از ماه ژوئن سال 1925 میلادی ارگان تاجیکی کمیته مرکزی حزب کمونیست ازبکستان و حکومت ازبکستان عنوان يافت.

حزب و آزادی  در صفحات شماره های نخست "آواز تاجیک" مقاله و خبرهایی تحت سرفصلهای "در باره آزادی زنان و دختران"، "حیات حزبی"، "معارف تاجیکستان"، "کتابهای تاجیکی" از روزگار و کار مردم تاجیک به چاپ می رسید.

از یکم ژانویه سال 1931، روزنامه نام "حقیقت ازبکستان" را گرفت. از سال 1938 میلادی تا مارس 1950 از انتشار بازماند. از 5 مارس سال 1950 میلادی تا سال 1964 با نام "ازبکستان سرخ" و از سال 1964 سر کرده، با عنوان "حقیقت ازبکستان" در تاشکند چاپ می شد.

روزنامه "حقیقت ازبکستان" از سال 1991 تا امروز با نام قديم خود يعنی آواز تاجیک به طبع می رسد و روزنامه مجلس عالی و دیوان وزیران جمهوری ازبکستان بوده، در تحکیم رابطه های دوستی و ادبی و بدیعی بین جمهوریهای تاجیکستان و ازبکستان نقش مهم می بازد.

اولین سردبیرآواز تاجیک عبدالقیم قربی، کاتب مسئول سیدرضا علیزاده، و ترجمان کاظم زاده بودند. در اداره نشر "آواز تاجیک" نثار محمد افغان، فرخ الدین راضی، معروف رسولی، رحیم هاشم، قربان بهلول زاده کار می کردند.

در صفحات شماره های نخست "آواز تاجیک" مقاله و خبرهایی تحت سرفصلهای "در باره آزادی زنان و دختران"، "حیات حزبی"، "معارف تاجیکستان"، "کتابهای تاجیکی" از روزگار و کار مردم تاجیک به چاپ می رسید.

این روزنامه ضمیمه هايی نیز با نامهای "مشفقی"، "رهنمای مخبران" و "سواد محنت (کار)" داشت که مطالب مختلفی در آنها چاپ می شد. شماره نخستین "مشفقی" که بیشتر مطالب کمدی چاپ می کرد، با نام "شیرینکار" 4 سپتامبر سال 1925 میلادی و شماره دوم آن با نام "ملا مشفقی" پس از یک سال 27 سپتامبر سال 1926 چاپ شد.

این ضمیمه سرتا سر با کاریکاتورهای لو لئوناردویچ بورئه، نگارشگر روس آراسته بود. در آن بخصوص اثار هجوی عبید زاکانی، سعدی، واصفی چاپ می شدند.

فقط بی مکتبی مانع شد از پرواز تاجیک

صدرالدین عینی این غزل را در باره روزنامه آواز تاجیک نوشته است:

به پرده تا به چندین راز تاجیک،
بیا، بنشین، شنو آواز تاجیک.
به ذهن صاف و استعداد فطری،
بنا شد در جهان انباز تاجیک.
سخن را چون عروسان زیب داده
زبان معرفت پرداز تاجیک.
هنرها، پیشه ها ایجاد کرده
به دنیا قوه جانباز تاجیک.
یقین دانی که انجامش به خیر است
به یِاد آری اگر آغاز تاجیک.
جهان را سر به سر سنجیده، دیده،
به عهد رفته چشم باز تاجیک.
فقط بی مکتبی در عصر حاضر
کمی مانع شد از پرواز تاجیک.
پس از چندی به خاموشی غنودن
برآمد عاقبت "آواز تاجیک".