اين صفحه را برای دوستان خود بفرستيد		صفحه بدون عکس

رحيم رحيميان در دوشنبه

انديشه خودی اقبال براساس انديشه يکپارچگی جهان محل ترديد قرار گرفته است

سه شنبه 11 نوامبر در سفارت پاکستان در شهر دوشنبه با شرکت گروهی از دانشگاهيان و هنرمندان تاجيک از 126 مين سالروز تولد محمد اقبال لاهوری، سخنسرای پارسی گوی هندی تبار تجليل به عمل آمد.

همزمان با برگزاری يک همايش علمی در دانشگاه ملی تاجيکستان دانشجويان و استادان و محققين آثار محمد اقبال جايگاه اين متفکر را در شعر و فلسفه پارسی بررسی کردند. سخن شناسان نفوذ انديشه و آثار محمد اقبال را در فرهنگ و ادبيات فارسی زبان مؤثر و ماندگار ارزيابی می کنند.

محمد اقبال ميان اهل ادب و فرهنگ تاجيکستان به دليل انديشه های بلند در اشعار پارسی او از احترام ويژه ای برخوردار است و به اين وسيله هر سال محققين و سخن شناسان تاجيک در اين دوره از زادروز او تجليل می کنند.

مفهوم «خودی» که اقبال می گويد برای خود آگاهی و خودشناسی ما هماره کاربست می شود. اکنون کشورهايی که در زمينه شوروی سابق به آزادی دست يافته اند بايد به اين اندرز اقبال گوش بدهند. درواقع ما بايد خودی را در وجود خود رشد بدهيم و آن نيروی سازنده را به کار اندازيم.

حبيب الله رجب اف

برگذاری مراسم بزرگداشت اقبال در سفارت پاکستان در شهر دوشنبه و همايش علمی استادان و دانش آموزان و محققين آثار او در دانشگاه ملی تاجيکستان نيز در همين راستا صورت می گيرد. در اين مراسم سخن شناسان تاجيک به انديشه و آثار محمد اقبال و جايگاه او در ادبيات فارسی ارزش بلندی قائل شدند.

علی محمد خراسانی، يک شاعر و محقق تاجيک تاثير آثار محمد اقبال را در ادبيات فارسی ورارود بغايت مهم تلقی کرد: "محمد اقبال را زمانی در ورارود استقبال کردند که قبلا در اين منطقه کشورهای تازه بنيادی به ميان آمدند و جهان پارسی گويان چندپاره شده بود. ميرسعيد ميرشکر، شاعر تاجيک از نخستين کسانی بود که اشعار اقبال را در تاجيکستان منتشر کرد. تاثير اقبال در بسياری از اشعار ميرشکر هويدا است. بعدا شعرای ديگر تاجيک نظير مومن قناعت، گل نظر، لايق، بازار صابر، گلرخسار، شاعر سمرقندی حيات نعمت و ديگران هر يک از چشمه شعر اقبال نوش جان کرده اند"

آقای خراسانی از جمله با آوردن پاره شعری از بازار صابر، شاعر مهاجر تاجيک که اکنون در آمريکا به سر می برد، افزود: "بازار صابر به افکار اقبال با نظر انتقادی بها داده و در يک چهار پاره اش می گويد:

از بلخ و بخارا و هری تا همدان / زندانی زنان و مردها زندانبان

آنها که در اين بلاد بی اقبالند / هم فلسفه محمد اقبال اند."

سخن شناسان تاجيک می گويند محمد اقبال از شاعران و انديشمندان پيشين فارسی زبان، نظير فردوسی و حافظ، سعدی و خيام، عطار و مولوی و ديگران تاثير عميقی برداشته و در همين حال روش و مکتب ويژه ای برای خود ابداع کرده است.

تقسيم جهان به خودی و غير خودی معتبر است؟

حبيب الله رجب اف، استاد دانشگاه ملی تاجيکستان ابراز داشت که همگام بودن اقبال با زمان و استعداد آينده بينی او انديشه و آثارش را برای همه دوره ها کاربست پذير و ماندگار کرده است.

حبيب الله لاجوردی معتقد است انديشه خودی برای کشورهای تازه استقلال يافته اهميت دارد

به اعتقاد پروفسور رجب اف، با آن که در زمان محمد اقبال مسائل جهانی ديگری مطرح بوده و اکنون در مدتی کوتاه با پايان يافتن جنگ سرد و به شکست مواجه شدن مارکسيسم و همين طور با پيدايش روندهای تازه، مردم مختلف زندگی در يک دهکده جهانی را تجربه می کنند، هنوز مفهوم «خودی» که اقبال ابداع کرده همانا بر وزن خود استوار است.

پروفسور رجب اف گفت: "زمانی که اقبال به سر می برد و شعر می نوشت، مسائل ديگری در پيشاروی مردم جهان بود. بيشتر کشورها برای آزادی خود از بند استعمار مبارزه می کردند و اين وضع هر انسان آگاه و از جمله هر شاعر شيرين سخنی را وادار می کرد که از آزادی سخن گويد. البته شاعرانی هستند که تنها برای يک زمان مشخص سخن می گويند و شعر آنها پس از گذشت آن زمان می ميرد. ولی اقبال شاعری بسيار دورنگر و دور انديش بود و مفاهيمی را به کار برد کرد که برای همه زمانها تاثير گذار خواهد بود."

آقای رجب اف افزود: "امروز مسائل و دردهای مردم جهان ديگر است ولی مفهوم «خودی» که اقبال می گويد برای خود آگاهی و خودشناسی ما هماره کاربست می شود. اکنون کشورهايی که در زمينه شوروی سابق به آزادی دست يافته اند بايد به اين اندرز اقبال گوش بدهند. درواقع ما بايد خودی را در وجود خود رشد بدهيم و آن نيروی سازنده را به کار اندازيم. ديگر نبايد به کمکهای موقتی و زودخرج ديگران اعتماد بست. به انديشه من تنها از اين نگاه درک کردن افکار و آثار محمد اقبال سودمند است."

هرچند فلسفه اقبال در مجموع از اعتباری جهانی برخوردار است، ولی اکنون قياس ضد و نقيض "شرقی و غربی" در اغلب آثار او در برابر برخی از بينشهای تازه فلسفی که جهان را ترکيبی واحد و غير قابل تفکيک می دانند، رنگ باخته است.

منتقدان انديشه اقبال

در همين حال، برخی ديگر از پژوهشگران می گويند هرچند فلسفه اقبال در مجموع از اعتباری جهانی برخوردار است، ولی اکنون قياس ضد و نقيض "شرقی و غربی" در اغلب آثار او در برابر برخی از بينشهای تازه فلسفی که جهان را ترکيبی واحد و غير قابل تفکيک می دانند، رنگ باخته است.

در نهايت، برخی از پژوهشگران تاجيک گفتند که آثار هندی محمد اقبال در قياس با آثار فارسی او در تاجيکستان کمتر مورد بررسی قرار گرفته و به اين دليل تاجيکان از اين آثار شناختی اندک دارند. اين پژوهشگران اميدوارند که با بهتر شدن روابط علمی و فرهنگی با پاکستان شرايط برای آموزش بيشتر زندگی و آثار محمد اقبال در مراکز علمی و پژوهشی تاجيکستان فراهم خواهد شد