آزاده نوری

چهارشنبه سوری را می توان بعد از نوروز بزرگترین سنت ایرانی دانست که تا امروز ادامه داشته و عمومیت خود ار از دست نداده است. در گذشته مردم ایران جشن های آغاز سال بهار را از چهارشنبه سوری آغاز می کردند و تا سیزده به در ادامه می دادند.

اما انگیزه و روش برگزاری چهارشنبه سوری در سی سال اخیر به دلیل محدودیت هایی که برای برگزاری رقص وپایکوبی دور آتش و پریدن از روی آن وجود داشته شکل و شمایل تازه ای به خود گرفته است. حالا دیگر چهارشنبه سوری بیشتر شبیه جنگ و نزاع است تا اجرای یک سنت دیرینه. بسیاری از جوان ها از چند هفته قبل مشغول ساخت مواد منفجره می شوند. این موضوع که به یک معضل اجتماعی تبدیل شده و همینطور پافشاری مردم برای اجرای آن این سنت نیروی انتظامی و دولت ایران را وادار کرده برگزاری آن را به رسمیت بشناسند و برای جلوگیری از خطرات ناشی از آن چاره ای بیندیشند.

تاریخچه چهارشنبه سوری

مردم ایران از دیرباز برای دفع شر و بلا و برآورده شدن آرزوهایشان در شب آخرین چهارشنبه سال که آن را نحس می دانستند، از روی آتش که آن را نمادی از فروغ ایزدی می دانستند می پریدند. تا سرخی آن را بگیرند و زردی و پژمردگی خود را به آن بدهند. این کار سه بار توسط هر کسی انجام می شد.

این ترانه معروف ترین ترانه چهارشنبه سوری است که هنوز هم هنگام پریدن از روی آتش خوانده می شود.

این رسم همه جای ایران با تفوت های کوچکی برگزار می شوند. مثلا تبریزی ها بعد از پریدن از روی آتش روی همدیگر آب می ریزند چون معتقدند این کار آنها را از بلا دور می کند. با جنوبی ها بعد از آتش بازی سوار قایق می شوند و روی دریا می روند تا دریا در سال جدید آنها را از بلا حفظ کند. در بسیاری از شهرها هم کوزه یا گلدانی را که کهنه شده می شکنند و آرزو می کنند که غم غضه هایشان شکسته شود. کردها به صحرا می روند و بعد از رقص و پایکوبی سنگ ریزه هایی را به پشت سرشان می اندازند و آرزو می کنند بلا و شر از آنها دور شود. این سنت در کشورهای دیگر همسایه ایران هم برگزار می شود.

مردم پس از غروب آفتاب پشت دیوار یا دری پنهان می شوند. فالگوش می ایستند و نیتی در دل می کنند. اولین سخنی که از رهگذران بشنوند، جواب فال آنهاست. سخنی که می شنوند از خوب و بد بودن عاقبت نیتشان می گوید. آنها ودشان صحبت رهگذران را تعبیر می کنند. فالگوش ایستادن هنوز هم در ایران متداول است.

خوردن آش چهارشنبه سوری که برای برآورده شد حاجت و رفع بیماری پخته می شود و آجیل هفت مغز هم از دیگر رسم های این جشن است.

سنت دیگر چهارشنبه سوری قاشق زنی است. مردمی که حاجتی داشتند کاسه و قاشقی بر می داشتند و در کوچه و گذر راه می افتادند و در برابر هفت خانه می ایستادند و بی آنکه حرفی بزنند پی در پی قاشق را بر کاسه می زدند. صاحب خانه که می داند قاشق زنان نذر و حاجتی دارند، شیرینی یا آجیل، برنج یا بنشن و یا مبلغی پول در کاسه های آنان می گذارد. اگر قاشق زنان در قاشق زنی چیزی به دست نیاورند، از برآمدن آرزو و حاجت خود ناامید می شدند.

خوردن آش چهارشنبه سوری که برای برآورده شد حاجت و رفع بیماری پخته می شود و آجیل هفت مغز هم از دیگر رسم های این جشن است.

امروز دیگر این سنت از بین رفته. یعنی تقریبا تمام وجوه چهارشنبه سوری غیر از پریدن از آتش از بین رفته . از روی آتش پریدن هم شکل تازه ای به خودش گرفته و بیشتر شبیه آتش بازی و شیطنت شده است.

چهارشنبه سوری سنت ایرانیان باستان یا اعراب

بسیاری از کارشناسان معتقدند چهارشنبه سوری سنتی است که از اعراب به ایرانیان رسیده است. اعراب چهارشنبه ها را نحص می دانستند و با روشن کردن آتش سعی می کردند بلا را از خود دور کنند. اما زرتشتیان می گویند این رشم دیرینه به آنها تعلق دارد نه اعراب. تنها این سنت بعد از ورود اسلام پر رنگ تر شده و باقی منده چون آنها هم به چنین کاری اعتقاد داشته اند.

چهارشنبه سوری قرن بیست و یکم

به جای بوی دودی که از کنده درختان یا بوته ها در می آمد. امروز بوی گوگرد و مواد منفجره تمام شهر را پر می کند. دود همه جا را می گیرد درست مثل شهرهای فلسطین و لبنان که محل نزاع و درگیری های شهری است. تهران هم هر سال جنگ یک روزه ای را می آزماید. اما اینجا نه دشمن معلوم است نه دوست. جوان ها کنار پای دوستانشان نارنجک های دست ساز می اندازند و می خندند. کپسول های کوچک را در آتش می اندازند، پناه می گیرند و بعد از انفجار مهیب قطعات چوب و آتش به این یو و آن سو پرت می شود. بعد از آن از پناهگاه بیرون می آیند و جنگ را از سر می گیرند.

بر اساس آمار رسمی ۱۶۶۲ نفر در مراسم چهارشنبه سوری سال گذشته دچار سوختگی و حادثه شدند.

بیشتر جوان ها ترجیح می رهند که اتومبیل های خودشان را بیرون از خانه نیاورند. نارنجک ها گاهی در رقابت جوان ها و روکم کنی روی و رقابت در جسارت بر اتومبیل ها فرود می آید. اگر شیشه اتومبیل پایئن باشد، ممکن است ناگهان یک سیگارت کوچک یا ترقه ای را داخل ماشین بیندازند. سوختن لباس ها و سوختگی های جرئی دست از معمولی ترین اتفاقات چهارشنبه سوری قرن بیست و یکم است. آن وقت خدا را شگر می کنید که صدمه جدی تر ندیدید.

چهارشنبه سوری، چهارشنبه آزاد است. به نظر می آید جوان ها این طور برداشت می کنند که چهارشنبه سوری رسمی که در آن هر کسی می تواند هر کاری دوست دارد انجام بدهد و فردای آن روز آن را فراموش کند و زندگی عادی اش را دوباره از سر بگیرد. اما گاهی اوقات نمی شود همه چیز را فراموش کرد. در چهارشنبه سوری های اخیر اتفاقات غیر قابل جبرانی افتاده است که نه می توان آن را فراموش کرد و نه می توان جبرانش کرد. ایم آئین تحریف شده کم کم دارد برای مردم و خانواده ها به معضلی تبدیل می شود.

بر اساس آمار رسمی ۱۶۶۲ نفر در مراسم چهارشنبه سوری سال گذشته دچار سوختگی و حادثه شدند.

بیشترین گروه آسیب دیده در حوادث چهارشنبه سوری سال گذشته، گروه سنی ۱۶ تا ۲۳ سال بوده اند. گروه سنی ۸ تا ۱۵ سال در رتبه دوم و بعد از آن، گروه سنی ۱۶ تا ۱۹ سال قرار دارند. ۳۳ درصد آسیب دیدگان از ناحیه دست، ۲۳ درصد از ناحیه چشم، ۴‎/۱۶ درصد از ناحیه صورت و ۹ درصد از ناحیه پاها دچار صدمه های جدی شده اند.

هشتاد درصد از این آمار را مردان تشکیل داده اند. متاسفانه مسئله به این جا ختم نمی شود. هر سال تعدادی از این آسیب دیدگان جان خود را از دست می دهند. سال گذشته فرزند حمید علیدوستی فوتبالیست معروف و خواهر ترانه که در حال حاضر از هنرپیشگان جوان و معروف سینمای ایران است در اثر انفجار یک نارنجک جان خود را از دست داد. ریه های او در اثر این انفجار سوخت. از این نمونه ها زیاد است. دو سال پیش در یکی از محله های شهرک غرب پلیس به جوانی که یک کوله پشتی را با احتیاز حمل می کرد مشکوک شد. به او فرمان ایست داد. او که نمی خواست دچار درد سر شود پا به فرار گذاشت اما پایش به سنگی گیر کرد و به زمین افتاد. ناگهان کوله پشتی پر از نارنجک های ساخت خودش در اثر برخورد با زمین منفجر شد و....

اما جریان به همین جا ختم نمی شود. شوخی های نه چندان دوستانه جوان ها و تلاش برای تفریح و خنداندن یکدیگر به جایی رسیده است که بعضی از آنها دست به آزار و اذیت رساندن به حیوانات هم می زنند. در یکی از شهرهای همدان برای خندیدن پسرها ترقه ای را در گوش یک اسب می اندازند. ترقه منفجر می شود و حیوان بیچاره که در اثر انفجار به این سو و آن سو می دیویده نقش زمین می شود و بعد از مدتی جان می سپارد. در تهران هم یک سگ خانگی مورد آزار صاحبش قرار گرفته است.

روانشناسان معتقدند: کسانی که اقدام به انفجار مواد محترقه، ایجاد نگرانی و وحشت در دیگران می کنند به دو دسته تقسیم می شوند. یک گروه افراد ضداجتماعی هستند که از این فرصت برای نشان دادن پرخاشگری و خشم خود نسبت به جامعه استفاده می کنند. گروه دیگر جوانانی هستند که با تأثیر از محیط و برای نشان دادن جسارت و خودنمایی اقدام به رفتارهای ناهنجار در جامعه می کنند.

این گروه چنین رفتارهایی را بیشتر برای واکنش در برابر مقررات و جامعه انجام می دهند. آنان از وحشت و نگرانی مردم احساس لذت و رضایت می کنند. در حقیقت این گروه از افراد خودشان مشکل دارند و باید از نظر روحی درمان شوند. مسأله این است که بیشتر افرادی که در چند سال اخیر اقدام به پرتاب مواد منفجره کرده اند افراد ضداجتماعی نیستند و اینها جوانانی هستند که با انواع ممنوعیت ها روبرو شده اند و از فرصت های پیش آمده نظیر چهارشنبه سوری برای ابراز نارضایتی خود از این ممنوعیت ها استفاده می کنند.

پلیس وارد می شود

این اتفاقات ناگوار که هر سال شاهد آن هستیم باعث شده است نیروی انتظامی و دولت به جای به رسمیت نشمردن چهارشنبه سوری به فکر ساماندهی این رسم باشند. تا به حال پلیس نتوانسته است برای مهار این موضوع چاره بیندیشد.

پلیس از پند هفته قبل اعلام کرده است با کسانی که مواد منفجره می سازند و یا از آن استفاده می کنند به شدت برخورد خواهد کرد اما آتش افروختن و اجرای مراسم در آرامش مانعی ندارد.

اداره آموزش و پرورش برای تخلیه روحی دانش آموزان در روز چهارشنبه سوری امسال برنامه های ورزشی، تفریحی و مسابقات مختلفی ترتیب داده است که در هر مدرسه ای برگزار شود.

در برخی از مناطق تهران هم شهرداری تصمیم گرفته است که مراسم چهارشنبه سوری را خودش برگزار کند.

ارائه کتابچه های اطلاع رسانی درباره خطرات مواد منفجره، اجرای مسابقات، برگزاری بازارچه های محصولات فرهنگی و کارهایی از این دست اقدامات دیگر سازمان ها بوده است. اما به نظر نمی آید جذابیت این برنامه ها تا اندازه ای باشد که مانع رفتارهای پرخطر جوان ها شود.