همايون خيری روزنامه نگار علمی

	زلزله بم باعث مرگ ده ها هزار نفر شد

يک گروه سيزده نفری از پژوهشگران چهار مرکز شناخته شده‌ علمی در ايران، آمريکا، بريتانيا و فرانسه با انتشار يکی از جامع ‌ترين تحقيقات زمين لرزه شناسی در مورد شرايط زمين شناختی شهر بم نتيجه گيری کرده ‌اند که زلزله سال 2003 اين شهر تنها ناشی از شروع يک گسست طولانی در صفحه حاشيه غربی دشت لوت بوده و اکنون دنباله‌های همين شکستگی در حالت فعال قرار دارند و می توانند منشاء بروز زمين لرزه‌های پرقدرت ديگری باشند.

در اين گزارش علمی که در شماره‌ ماه اوت نشريه بين المللی ژئوفيزيک به چاپ رسيده از چهار شاخص لرزه شناسی برای مطالعه فعاليت‌های پوسته زمين در منطقه استفاده شده است.

ساختار تکتونيکی منطقه

بر اساس گزارش جديد، دشت لوت به دليل فشار دو صفحه‌ مرکزی ايران و غرب افغانستان سالانه بين 13 تا 16 ميليمتر از جای خود حرکت می کند و اين حرکت سالانه منجر به فعال شدن شکستگی های ديگری در لبه‌های دشت لوت می ‌شود. يکی از مهمترين اين شکستگی‌ها مربوط به منطقه نی ‌بند است که سالانه بين يک تا دو ميليمتر جا به جا می‌شود.

پژوهشگران تأکيد می‌کنند که بر اساس تصاوير به دست آمده از رادار می‌توان نشان داد که ماهيت‌ گسستگی‌های شمال و جنوب بم ناشی از دو گانگی رفتار پوسته‌ زمين در منطقه است و اين خود به مجموعه‌ای فعال از شکستگی ‌های جوان اشاره دارد که تحت تأثير حرکت صفحه‌ لوت می‌توانند در هر زمان منجر به بروز زمين لرزه‌های قدرتمندی شوند

در اين بخش از گزارش آمده است که به دليل عدم پوشش کامل ايران توسط سيستم موقعيت ياب جغرافيايی (جی پی اس) اطلاعات دقيقی از حرکات پوسته زمين در ايران و به خصوص در منطقه‌ لوت در دست نيست و نهايتا برای تعيين مختصات فعاليت‌ صفحات داخلی زمين در منطقه بايد به گمانه زنی اکتفا کرد.

با اين حال يکی از بارزترين نشانه‌های شکستگی‌های متأثر از حرکات پوسته‌ در منطقه لوت را می‌توان در نزديکی بم مشاهده کرد.

گسستگی‌های لرزه ‌ای در سطح

پژوهشگران از رؤيت گودی‌ها و تَرَک‌های متعدد در نواحی شمالی و جنوبی بم در روزهای پس از بروز زمين لرزه خبر داده اند.

مقايسه‌ دو تصوير راداری که يکی پيش و ديگری پس از وقوع زلزله تهيه شده‌ نشان دهنده يک شکستگی طولانی به درازای حدود 20 کيلومتر است که بخش عمده آن در زير پوسته سطحی شهر بم قرار دارد.

	زلزله دسامبر 2003 ارگ کهن بم را ويران کرد

در همين حال در دو کيلومتری شمال بم و در منطقه رودخانه‌ "پشت"، ترک‌های شانه‌ای کوچکی وجود دارد که نشان دهنده‌ آزاد شدن انرژی حاصل از فعاليت شکستگی در نزديکی سطح هستند.

اما نشانه‌های فعاليت همين شکستگی زير سطح در جنوب بم به روشنی ديده می‌شود. سه پژوهشگر ايرانی در همين گزارش توضيح داده‌اند که‌ با کمک تصاوير راداری و سپس رديابی منطقه ‌ای توانسته‌ اند يک مسير هشت کيلومتری از شکافتگی سطح زمين را در جنوب بم رؤيت کنند.

بر اساس گزارش پژوهشگران وجود اين شکافتگی سطحی که جديد بودن آن قطعی ا‌ست ثابت می‌کند که حرکاتی در نزديکی پوسته‌ زمين در شرف وقوع است.

اندازه ‌گيری راداری

بر اساس نتايج گزارش، تصاوير راداری نشان می‌دهند که بيشترين ميزان حرکت زمين در عمق 5 کيلومتری پوسته در شمال بم رخ داده است. اين حرکت منجر به بروز يک لغزش 7/2 (دو مميز هفت دهم) متری به سمت پائين شده است.

پژوهشگران تأکيد می‌کنند که بر اساس تصاوير به دست آمده از رادار می‌توان نشان داد که ماهيت‌ گسستگی‌های شمال و جنوب بم ناشی از دو گانگی رفتار پوسته‌ زمين در منطقه است و اين خود به مجموعه‌ای فعال از شکستگی ‌های جوان اشاره دارد که تحت تأثير حرکت صفحه‌ لوت می‌توانند در هر زمان منجر به بروز زمين لرزه‌های قدرتمندی شوند.

پژوهشگرانی که اين گزارش جديد را منتشر کرده‌اند در موارد مختلف به ضعف ابزاری ايران در زمينه مطالعه حرکات پوسته‌ زمين اشاره کرده اند.

مقايسه‌ اطلاعات پس لرزه‌ها در دوره‌ سه تا پانزده روز پس از وقوع زلزله نشان داده‌ که عمق فعال زلزله به حدود 20 کيلومتری زير سطح می‌رسد، اما آنچه در زلزله‌ قدرتمند بم رخ داد تنها ناشی از فعال شدن گسست در نيمی از اين عمق بوده است.

پژوهشگران معتقدند اين احتمال قوی وجود دارد که با فعال شدن نيمه‌ ديگر اين گسست عميق در آينده نيز زمين لرزه قدرتمندتر ديگری شهر بم را به لرزه درآورد.

تحليل اطلاعات لرزه ای نشان داده که علت تخريب گسترده زلزله در شهر بم ناشی از حرکت بستر زمين با سرعت 120 سانتيمتر بر ثانيه‌ بوده و به عبارت ديگر شهر بم درست در مرکز زمين لرزه قرار داشته است.

چرا بم هنوز در معرض زلزله است؟

بخشی از گزارش جديد نتيجه تحقيق گروهی از پژوهشگران آزمايشگاه رانش جت در مؤسسه تکنولوژی در شهر پاسادينای کاليفرنياست.

روش‌هايی که در سنجش پس لرزه‌های زلزله کاليفرنيا به کار گرفته شد در مورد پس لرزه‌های بم نيز مورد استفاده قرار گرفتند.

مقايسه‌ پس لرزه‌ها نشان داده است که شکستگی پوسته در منطقه‌ بم فعال‌تر از کاليفرنياست و در نتيجه حتی تا هفتاد و پنج روز پس از وقوع زلزله بم نيز امکان دريافت امواج حاصل از پس لرزه‌ها وجود داشت. بنابراين پوسته زمين در منطقه‌ بم برای لرزش‌های بيشتر آماده‌تر است.

پژوهشگرانی که اين گزارش جديد را منتشر کرده‌اند در موارد مختلف به ضعف ابزاری ايران در زمينه مطالعه حرکات پوسته‌ زمين اشاره کرده اند.

اين کمبود ابزاری منجر به رويکرد ديگری در مطالعات لرزه شناسی در ايران شده است. رويکرد جديد بر پايه‌ تفسير يافته ها بر اساس مطالعه ريخت شناسی پديده‌های زمين شناسی است و در نتيجه تحليل داده‌ها از دقت کمتری برخوردار خواهند بود.

هشدار پژوهشگران مبنی بر خطر وقوع زمين لرزه‌های ديگر در منطقه‌ بم در زمانی منتشر شده که فعاليت‌های بازسازی بم در جريان است.

مسلما مقاوم سازی ساختمان‌های نوساز بم در کاهش خطرات ناشی از حوادث طبيعی نظير زلزله مؤثر خواهد بود.