جمشيد برزگر

جمهوری اسلامی بيش از هر زمان ديگر، به اتهام 'دخالت برای ناآرام کردن اوضاع داخلی عراق' تحت فشار قرار گرفته است

اين سفر که مهم ارزيابی شده، در شرايطی انجام گرفته که ايران در هفته های اخير بارها به دخالت در امور داخلی عراق متهم شده، هر چند محمد خاتمی، روز دوشنبه، دوم شهريور اين اتهامات را به شدت رد کرد.

با وجود اين به نظر نمی رسد که اين سفر و يا موضع گيری اخير آقای خاتمی، به تنهايی برای عادی سازی روابطی که به ويژه در هفته های اخير وارد دور تازه ای از تنش ها شده، کفايت کند.

در حالی که درگيری ها در نجف به اوج خود رسيده و از اين شهر گزارش می رسد که نيروهای عراقی و آمريکايی، حلقه محاصره به دور حرم امام علی، امام اول شيعيان را تکميل کرده اند، اظهارات متفاوت و گاه ضد و نقيض مقامات جمهوری اسلامی درباره رويکرد ايران به اين درگيری ها و نيز روابط ايران و عراق همچنان ادامه دارد؛ هرچند مقامات عراقی نيز، در مقابل، مواضعی متفاوت و گاه متضاد اتخاذ می کنند.

ستايش از نيروهای صدر

در شرايطی که محمد خاتمی، رييس جمهوری و نيروهای سياسی نزديک به وی می کوشند که با استفاده از لحنی معتدل، ضمن محکوميت اقدامات نظامی آمريکا در عراق و به ويژه در نجف، مانع از گسترش تنش ها بين جمهوری اسلامی و دولت موقت عراق شوند، شماری از چهره های شاخص جناح محافظه کار جمهوری اسلامی، با صراحت بيشتری از مقاومت نيروهای مقتدی صدر در نجف ستايش می کنند.

شماری از چهره های شاخص جناح محافظه کار جمهوری اسلامی، با صراحت از مقاومت نيروهای مقتدی صدر در نجف ستايش می کنند

محمد خاتمی، روز دوشنبه، دوم شهريور، در جمع خبرنگاران ضمن تکذيب هر نوع دخالت تحريک آميز ايران در عراق، جانبداری رسمی جمهوری اسلامی از هر گروه و دسته درعراق، به ويژه شبه نظاميان سپاه مهدی، متعلق به مقتدی صدر را رد کرد.

وی در عين حال، با ابراز تاسف از وضعيت مردم عراق، مسئوليت بحران کنونی را متوجه نيروهای نظامی خارجی حاضر در عراق دانست.

با اين همه و به رغم سخنان آقای خاتمی، که آشکارا در پی زدودن ترديدها در زمينه حمايت ايران از گروه های شبه نظامی شيعه در عراق صورت گرفت، برخی ديگر از مقامات بلند پايه جمهوری اسلامی، از جمله محمود هاشمی شاهرودی، رييس قوه قضاييه و اکبر هاشمی رفسنجانی، رييس مجمع تشخيص مصلحت نظام، از نيروهای درگير با آمريکاييان در نجف حمايت کردند.

آقای رفسنجانی در همين زمينه گفت:" صدام با تمام لشكريانش 20 روزه سقوط كرد، اما نجف با تعدادی جوان مومن دو هفته است كه مقاومت می ‌كند و اين حاكی از پيامی الهی است."

'انتفاضه ای جديد'

محمود هاشمی شاهرودی، رييس قوه قضاييه نيز مقاومت به گفته وی سرسختانه مردم عراق و به ويژه مردم شهر نجف را در برابر نيروهای آمريکايی، نشانه ظهور انتفاضه جديد جهان اسلام عليه اشغالگران و متجاوزان به حقوق مسلمانان و تماميت ارضی کشورهای مسلمان دانست و گفت هيچ کس اجازه ندارد مشروعيت مبارزه حق طلبانه مردم عراق بر ضد اشغالگران را زير سوال ببرد.

اين درحالی است که چند روز پيش، محمود محمدی، نايب رييس کميسيون امنيت ملی مجلس هفتم به صراحت خواستار حمايت جمهوری اسلامی از مقتدی صدر شده بود.

محمود هاشمی شاهرودی، رييس قوه قضاييه ايران 'مقاومت سرسختانه' مردم عراق را نشانه ظهور انتفاضه جديد جهان اسلام دانسته است

اما اين اظهارات در شرايطی که مناسبات دولت موقت عراق و جمهوری اسلامی روزهايی پرتنش و دشوار را از سر می گذراند، چنان تحريک آميز و تند تلقی شد که حتی احمد ناطق نوری، عضو هيئت رييسه مجلس، آن را ديدگاه های شخصی آقای محمدی دانست و تاکيد کرد که بحث حمايت از مقتدی صدر را نبايد به کل مجلس تعميم داد.

با وجود اين، باورهای دينی و اعتقادی تحريک شده در درگيری های نجف به دليل آنچه که در جمهوری اسلامی هتک حرمت به عتبات عاليات و بی حرمتی به مرقد امام اول شيعيان خوانده شده، تنها بخشی از دغدغه های جمهوری اسلامی را در رابطه با همسايه ای تشکيل می دهد که دست کم در سه دهه گذشته، رابطه ای پر تنش با آن داشته است.

در حال حاضر، خبرنگار خبرگزاری جمهوری اسلامی و چند کارمند دولتی ايران در عراق همچنان در بازداشت به سر می برند و وضعيت ديپلمات ربوده شده ايران در کربلا نيز روشن نيست و جنگ لفظی برخی مقامات عراقی عليه ايران کماکان ادامه دارد.

ايران زير فشار

اين همه در حالی روی می دهد که جمهوری اسلامی بيش از هر زمان ديگر، به اتهام آنچه که دخالت برای ناآرام کردن اوضاع داخلی عراق خوانده شده، تحت فشار قرار گرفته است.

همين موضوع، رهبران جمهوری اسلامی را واداشته که برای دور ماندن از پيامدهای چنين اتهامی، به سختی در صدد رد آن برآيند.

اما در هم آميخته شدن تحولات عراق با موضوعات مطرح در عرصه سياست داخلی و تلاش برای بهره برداری از احساسات مذهبی مردم ايران، کماکان باعث شده که طرح و ابراز برخی ديدگاه ها و مواضع، عملکرد جمهوری اسلامی در عراق را دو پهلو و مبهم جلوه دهد و از ميزان ثمربخشی فعاليت های دستگاه ديپلماسی ايران بکاهد.

پس از حوادث 11 سپتامبر 2001 و حمله آمريکا و متحدانش به افغانستان، اتهامات مشابهی عليه ايران مطرح شد. در آن زمان، مقامات جمهوری اسلامی هر چند توانستند خود را تا حدود فراوانی از پيامدهای ناشی از اثبات دخالت برای ايجاد ناآرامی در افغانستان دور نگه دارند، اما به همان اندازه نيز مورد انتقاد قرار گرفتند که به رغم سرمايه گذاری های فراوان، نتوانسته اند موقعيتی مناسب برای ايران در افغانستان پس از طالبان تدارک ببينند.

ديدگاههای ضد ايرانی در عراق

اما بين دو همسايه شرقی و غربی ايران تفاوت های چشمگيری وجود دارد و وضعيت ايران در عراق، به ويژه به دليل گذشته نه چندان دوستانه دو کشور، به مراتب دشوارتر از موقعيت اين کشور در افغانستان است.

وجود ديدگاه های قوی ضد ايرانی و ضد شيعی در عراق از يک سو و تداوم مناسبات تيره جمهوری اسلامی و آمريکا از سوی ديگر، موجب شده که اين کشور به رغم داشتن برخی پايگاه های نفوذ در عراق، در ماه های اخير پی درپی شاهد تنش هايی کم دامنه و يا گسترده در روابط خود با همسايه غربی اش باشد و بخش عمده ای از انرژی خود در عرصه سياست های منطقه ای و بين المللی و حتی داخلی را صرف مهار اين چالش ها کند.

چنين وضعيتی به ويژه برآمده از تناقضی بزرگ در ساز و کارهای تصميم گيری های کلان در حوزه سياست خارجی جمهوری اسلامی است.

از يک سو، واقعيت های جاری، معادلات منطقه ای و بين المللی و تناسب قوا، تامين منافع ملی در بحران عراق را در گرو در پيش گرفتن رفتاری محتاطانه و برقراری مناسباتی دوستانه با دولتمردان جديد عراق گذاشته است.

اما از سوی ديگر، اصرار بر پيگيری باورها و ديدگاه های عقيدتی و ايدئولوژيک، باعث شده که رويکرد ايران به عراق دست کم تحت الشعاع موضع گيری هايی قرار بگيرد که متاثر از رويدادهايی وانمود شده که از آن به عنوان "هتک حرمت مقدسات اسلامی در جنگ متجاوزان به جهان اسلام" ياد شده است.

به همين دليل، ادامه اين دو گانگی در مراجع تصميم گيرنده جمهوری اسلامی موجب شده که اين کشور در تنظيم و تدوين سياست های راهبردی خود همچنان بين دو قطبی که به نظر ناسازگار می رسند در نوسان باشد.

اين وضعيت، در عمل نتيجه ای جز ادامه و تشديد وضعيت دشوار ايران در بحران ها و رويدادهای منطقه ای نداشته و اثرپذيری از بحران عراق، تنها نمونه و بعدی از ابعاد چند وجهی و گوناگون آن به شمار می آيد.