دامنه پخچالهايی مانند يخچال فجنکو، در پامير، در دهه های اخير رو به کاهش داشته است. شماری از يخچالهای کوچک از بين رفته اند
اسکندر اسدالله اف، روزنامه نگار مستقل
به مناسبت همايش آب شيرين در تاجيکستان که 29 اوت آغاز می شود و تا 3 سپتامبر ادامه خواهد يافت.
روزهای 29 اوت تا 3 سپتامبر سال ميلادی جاری در دوشنبه همايش بين المللی آب شيرين برگزار می شود. تاجيکستان که از لحاظ منابع آب شيرين در ميان کشورهای مستقل مشترک المنافع در جايگاه دوم قرار دارد، شديدا به آب شيرين نيازمند است. سازمان ملل متحد سال 2003 ميلادی را با پيشنهاد امامعلی رحمانوف، رئيس جمهور تاجيکستان سال بين المللی آب شيرين اعلام کرده است. همچنين به ابتکار آقای رحمان اف از سال 2005 دهه بين المللی آب شيرين اعلام خواهد شد.
اما همه اين فعاليتها در ميان مردم کشور، بخصوص برای ساکنان شهر دوشنبه، مايه افتخار نيست، زيرا آنان معتقدند که با آغاز فصل بارش دوباره از لوله های آبرسانی خانه هايشان به جای آب شيرين آب آلوده و گل آلود خواهد رسيد.
مشکل بازسازی سيستم آبرسانی دوشنبه
همايش بين المللی آب شيرين در شهر دوشنبه را پيش از همه می توان نمايش ثبات و آرامی پس از خاتمه جنگ داخلی در تاجيکستان تلقی کرد و نه اقدامی که به اين زودی بتواند مردم را با آب شيرين تامين کند.
بانک جهانی قرار بود سالی قبل 17 ميليون دلار آمريکايی اختصاص بدهد. در حالی که برای بازسازی سيستم آبرسانی شهر دوشنبه در مجموع مبلغ 70 ميليون دلار آمريکايی ضروری است.
رئيس مرکز هماهنگی بازسازی
در وضع نگران کننده خدمات تامين آب شيرين به مردم شهر دوشنبه بسيار کسان شهرداری را مقصر می دانند. می گويند اين شهرداری دوشنبه است که مبالغ مختص به خدمات شهری را در موارد لازم و به طور مؤثر استفاده نمی کند. اين در حالی است که بانک جهانی در اوائل سال 2002 ميلادی پروژه آبرسانی شهر دوشنبه را شامل برنامه سرمايه گذاريهای سريع خود کرده بود. ولی ساکنان شهر دوشنبه از اين سرمايه گذاری حاصلی نبردند.
بهروز صفر اف، رئيس مرکز هم آهنگی اين طرح می گويد "بانک جهانی مارا گول می زند". به گفته وی بانک جهانی قرار بود سالی قبل 17 ميليون دلار آمريکايی اختصاص بدهد. در حالی که برای بازسازی سيستم آبرسانی شهر دوشنبه در مجموع مبلغ 70 ميليون دلار آمريکايی ضروری است. منابع آگاه می گويند در 15 سال اخير به علت نبودن سرمايه در تاجيکستان هيچ بخشی از لوله های آبرسانی شهر دوشنبه که اکنون در وضع غير قابل استفاده قرار دارند، بازسازی و تعويض نشده است.
اين وضع در شهر دوشنبه و در مجموع در تمام قلمرو تاجيکستان در زمينه بروز حوادث و خطرات جهانی صورت می گيرد.
تا آغاز جنگ داخلی و خرابی در تاجيکستان خدمات نظارت بر وضع منابع آب کشور به طور هم آهنگ و متناسب کار می کردند. اين خدمات در اثر جنگ کلا به بی سر و سامانی مواجه شدند.
کاهش دامنه يخچالهای طبيعی
از سوی ديگر، چندی قبل دانشمندان تحولات 40 تا 50 سال اخير را مورد بررسی قرار داده اند. آنها عکسهای گرفته شده از فضای يخچالهای پامير را با عکسهای ماهواره ای از سال 1949 تا اوائل دهه 1990 به هم قياس کرده و به اين نتيجه رسيدند که يخچال فدجنکو، بزرگترين يخچال در آسيای مرکزی، که در پامير است، در طول اين مدت حدود 30 درصد از ميدان خود را کاهش داده است. برخی ديگر از يخچالهای کوچک به طور کامل از ميان رفته اند.
دانشمندان حدس می زنند که اگر روند گرمايش همين طور ادامه پيدا کند، در مدت 100 تا 120 سال آينده از يخچال فدچنکو ذره ای باقی نخواهد ماند. ولی مشکلات دسترسی به منابع آب البته پيشتر از اين شروع خواهد شد.
يخچال فدجنکو، بزرگترين يخچال در آسيای مرکزی، که در پامير است، در طول 40 سال حدود 30 درصد از ميدان خود را کاهش داده است. برخی ديگر از يخچالهای کوچک به طور کامل از ميان رفته اند.
در آينده نزديک آسيای مرکزی به کمبود آب شديدا مواجه خواهد شد. اختلافات و نزاعهايی می توانند بروز کنند اما نه برای کمونيسم، اسلام و يا دمکراسی، بلکه در ارتباط به مشکل توزيع آب. روشن است که 60 درصد منابع آب شيرين آسيای مرکزی به تاجيکستان تعلق می گيرد.
برای حفظ منابع آب شيرين در آسيای مرکزی دانشمندان تاجيک ساختمان حداقل 46 آب انبار کوچک و متوسط در کشور و يا يک دو ايستگاه بزرک توليد نيروی برق آبی را ضروری می شمارند. اما اين پروژه ها سرمايه هنگفتی را تقاضا می کنند ولی همزمان کشورهای ديگر آسيای مرکزی تمام تدابيری را خواهند انديشيد تا مانع تاجيکستان در راه احداث لااقل يک آب انبار يا سد بزرگ آبی شوند.
حقوق آب تاجيکستان
تضاد در اين جاست که تاجيکستان نفت و گاز را از کشورهای ديگر آسيای مرکزی به قيمتهای جهانی خريداری می کند ولی تا کنون از آنها پرداخت پول آبش را تقاضا نکرده است. پرداخت برای آب لااقل برای ترميم و بازسازی سيستم آبرسانی در منطقه لازم است.
خشک شدن درياچه آرال موجب نگرانی همگان است. ولی کشورهای آسيای مرکزی حجم استفاده آب را کاهش نبخشيده اند و آن همواره در حال افزايش است. به عبارت ديگر، خطر تازه جهانی برای امنيت کشورهای آسيای مرکزی که در آغاز قرن بيمش می رفت، بتدريج نزديک می شود.
در موازين حقوق بين المللی در مورد استفاده آب گفته می شود که "دولتی در سرچشمه آب واقع است، هنگام استفاده منبع آب بين المللی در قلمرو خود تمام تدابير را می انديشد تا از وارد شدن خسارت به دولت ديگر که مجرای آب از قلمرو آن می گذرد، جلوگيری کند." اما از نمونه خشک شدن درياچه آرال می توان ديد که تامين امنيت آب شيرين در منطقه وظيفه ای عمومی است و آن به امنيت و کمک همديگری در استفاده منابع طبيعی منطقه سخت بستگی دارد. کشورهايی که از آب استفاده می کنند، می توانند به کشوری که در سرچشمه آب واقع است، در حل مسائل حفظ منابع آب لااقل به وسيله کاهش قيمت گاز و توليدات نفتی و يا شرکت در فعاليتها برای حفظ منابع آب در قلمرو اين کشور کمک کنند.
آب نه تنها بخشش خداوندی است، بلکه منبع مادی هم هست که برای حفظ آن همگان بايد متعهد باشند. از اين رو حفظ آن در قلمرو کشور کوهستانی که بخارش در آن جا کمتر اتفاق می افتد، و نه در نواحی دارای بخارش زياد موافق مطلب است.
رد دکترين هارمن
گنادی پتراف، دانشمند و کارشناس معروف تاجيکستان می گويد: "از لحاظ تاريخی قبلا همه دولتها بر اصل استقلال کامل در استفاده رودخانه هايی که در قلمرو اين کشورها موجود اند، رعايت می کردند. يعنی مستقل از اين که استفاده اين آب چه پيامدی برای دولتهای همسايه دارد. اين اصل استقلال کامل در قلمرو خود را دکترين هارمن می نامند. در سال 1895 ميلادی هارمن، وزير دادگستری و دادستان کل آمريکا اين دکترين را در مباحث ميان آمريکا و مکزيک در مورد آلوده شوی رودخانه رئوگرانده مطرح ساخت. هارمن اعلام کرده بود که موازين بين المللی هيچ گونه تعهدات يا مسئوليت را بر آمريکا تحميل نمی کنند. از اين لحاظ اينجا يک بحث سياسی مطرح است و نه يک بحث حقوقی که ميان کشورها حل و فصل می شود. بر مبنای دکترين هارمن کشورهای واقع در سرگاه رودخانه ها می توانند آزادانه از منابع آب اين رودخانه در محدوده قلمرو خود استفاده کنند، بی آن که پيامد آن را برای کشورهای پايان آب در نظر بگيرند. اين دکترين حقوقی اکنون نابهنگام تلقی می شود."
کشورهای واقع در سرگاه رودخانه ها می توانند آزادانه از منابع آب اين رودخانه در محدوده قلمرو خود استفاده کنند، بی آن که پيامد آن را برای کشورهای پايان آب در نظر بگيرند.
دکترين هارمن
اما تضاد در اين جاست که تاجيکستان که سرچشمه همه آبهای آسيای مرکزی محسوب می شود، در موضع مخالف قرار دارد، يعنی در قياس با همسايگان خود حقوق کمتر دسترسی به منابع آب دارد.
آقای پتراف افزود: "امروز موضع ازبکستان، قزاقستان و ترکمنستان در اين مسئله عبارت از تقاضا کردن حفظ حدود موجود توزيع آب و تخصيص حدود اضافی برای درياچه آرال و حوالی آرال است. اما موضع تاجيکستان و قرقيزستان بازنگری در اين حدود و افزودن سهم آنان را تقاضا می کند. از اين رو تاجيکستان و قيرقزستان تقاضاهای خود برای افزايش حدود منابع آبی خود را با دلائل مبرهن ثابت می کنند. آنها در دوران موجوديت شوروی هنگام توزيع منابع آب به دلائل واقعی مورد تبعيض قرار گرفتند ولی در برابر اين نوعی جبران دريافت می کردند. در نتيجه اکنون اين کشورها در قياس با کشورهای ديگر کمترين مزارع آبياری شده بر هر سری از نفوس را در اختيار دارند. تاجيکستان و قرقيزستان از حساب توليدات کشاورزی خود نمی توانند حتی تقاضای حداقل جمعيت خود را بر آورده سازند."
اين در حالی است که زندگی مردم آسيای مرکزی به هم سخت مربوط است. مثلا شبکه آب تياميون که به ازبکستان متعلق است، در قلمرو ترکمنستان قرار دارد، ايستگاه برق آبی انديجان که مال ازبکستان محسوب می شود، زمينهای قرقيزستان را زير آب گرفته است، آب انبار شبکه آب موسوم به « فرهاد» در تاجيکستان است ولی ايستگاه برق آبی آن در ازبکستان واقع شده است و خطوط انتقال برق که مال ازبکستان هست، از قلمرو تاجيکستان می گذرد و غيره.
در چنين وضع همبستگی، همه کشورهای آسيای مرکزی را لازم است با هم به طريق مشترک و همراه با جامعه جهانی مسائل امنيت آب را در منطقه حل و فصل کنند.
مشکلات در اين زمينه خيلی زياد است و بايد انديشه کرد که همايش آب شيرين در دوشنبه ممکن است بسياری از مسائل جهانی و منطقه ای آينده را حل و فصل خواهد کرد. اما سؤالی هنوز مطرح است که اين همايش به ساکنان شهر دوشنبه که از لوله های آبرسانی خانه هايشان به جای آب شيرين آب آلوده بيرون می آيد، در موسم پاييز، زمستان و بهاری که در پيش است، چه ارمغانی خواهد آورد؟
