تحويل پرچم ايساف به ناتو در کابل. حضور دايمی ناتو در افغانستان تاثيرات مهمی بر کشورهای همسايه می گذارد
اسکندر اسد الله اف، مرکز اطلاعاتی و پژوهشی «سيمرغ»، دوشنبه
روز دوشنبه 11 اوت فرماندهی نيروهای کمک به امنيت افغانستان، ايساف، به پيمان آتلانتيک شمالی يا ناتو تحويل شد. اين نخستين ماموريت پيمان آتلانتيک شمالی در خارج از محدوده اروپا است. برخی از جانب داران حفظ منافع روسيه به حيث ابرقدرت جهانی هشدار می دهند که مقامات راهبری تاجيکستان آماده اند در سياست خارجی خود کشورهای آتلانتيک را جایگزين روسيه کنند.
برای مهار نفوذ روسيه، بايستی باز هم بيشتر درها را به روی کشورهای آتلانتيک باز کرد تا به اين وسيله گروههايی در روسيه وادار شوند که به توسعه اقتصادی تاجيکستان به خاطر تقويت حضور روسيه در اين کشور مساعدت کنند و همزمان تاجيکستان بتواند کمک کشورهای پيشرفته دمکراتيک را نيز دريافت کند.
در اين ميان، توسعه ساحه فعاليت ناتو به سوی شرق، به اروپای شرقی و بعدا به خاور ميانه را برخی از صاحب نظران به عنوان جنبشی تلقی می کنند که ساحه نفوذ روسيه را کاهش خواهد بخشيد. اين انديشه نگرانی هايی را در باره خروج روسيه از آسيای مرکزی و تاجيکستان دامن می زند.
بايد گفت که شايعات در باره تاجيکستان را ترک کردن لشکر 201 روسيه در طول سالهای متمادی پخش شده و تنها به خاطر مضطرب کردن افکار عموم در روسيه و نخبگان نظامی آن کشور صورت می گيرد.
روسيه، شريک يا رقيب اروپا؟
تا تبدلات کمونيستی در روسيه، مستملکات آن و کشورهای ديگر در قرن بيستم، روسيه در کنار کشورهای ديگر اروپايی به حيث يک قدرت بزرگ شناخته می شد. اين کشور به اتحاديه های مختلف اروپايی شامل شده بود و سياست آن در برابر سياستهای کشورهای ديگر اروپايی در تضاد قرار نداشت. برعکس روسيه تزاری مثل ديگر کشورهای اروپايی برای توسعه دائره نفوذ خود با اشغال سرزمينهای تازه تلاش می کرد. با اين همه اين کشور يکی از بسيار کشورهای اروپايی محسوب می شد، صرف نظر از اختراع «آسيايی بودن» آن از جانب لنين.
پاره های جهان در پی ظهور پيشرفت های تکنولوژيک خيلی نزديکتر شده است، اما همه اين هنوز قابل نيست روی جنبه ژيوپليتيک و فاصله ژيوپليتيکی خط باطل بکشد.
اما در همين حال، قبل از تبدلات ماه اکتابر (سال 1917 ميلادی)، اين ويژگيهای سياست جهانی روسيه به طور قابل ملاحظه برملا بود با اين هدف که از اروپا در ابرقدرت جهانی بودن عقب نماند و به درياها و اقاليم دست يابد.
حوادث دهه 1990 قرن بيستم تلاشی برای تجديد نظر در اختلافات ناشی از دو قطبی شدن جهان پس از کمونيسم بود. اما نتيجه چنين شد که انشعاب ميان ابرقدرت کمونيستی و جهان، پس از فروپاشی شوروی به انشعاب ميان روسيه و جهان عوض شده است. تا کنون برای مقامات راهبری روس حل مسئله وارد شدن به اروپا بسيار دشوار بوده است. در واقع، غرب همچنان روسيه را به عنوان يک قدرت بزرگ می شناسد و اين منجر به توسعه ناتو به شرق شده است.
در عين حال، در دهساله اخير بسيار کارهايی انجام شد تا روسيه از اين نوع «بزرگی»، از اين مخالفت کلی با غرب رها شود. حال، برخی از نمايندگان اروپا به روسيه بخصوص بعد از 11 سپتامبر 2001 به عنوان شريک استراتژيک می نگرند.
روسيه و جهان پيش از 11 سپتامبر
اما در آغار دهه 1990 قرن بيستم چنين نبود. فروپاشی شوروی تمام جهان، چه جهان دمکراتيک و چه جهان اسلامی را عليه حفظ نفوذ ژيوپليتيک روسيه و مساحت اين نفوذ وادار کرد. بعد از فروپاشی شوروی کشورهايی که قبلا عضو اتحاد سابق بودند، بلافاصله به ميدان مبارزات تبديل شدند، از يک سو مبارزه برای رفع نفوذ روسيه و از جانب ديگر برای حفظ نفوذ روسيه. در زمينه اين مبارزات حوادث اوائل دهه 1990 ميلادی در تاجيکستان شروع شد.
حضور نظامی روسيه در تاجيکستان تا زمانی که تهديد افراط گرايی اسلامی در منطقه کاهش نيابد برای دولت تاجيکستان ضروری است. عمليات ضد تروريستی در افغانستان هنوز بسيار سياست مداران را در تاجيکستان برای شکست نهايی افراط گرايی اسلامی در منطقه نتوانسته است متقاعد کند.
در دوران جنگ داخلی نيز بحثی در مورد حل مسئله حضور نظامی روسيه در تاجيکستان وجود داشت. حزب نهضت اسلامی تاجيکستان در ابتدا نيروی ضد روسی بود. اين حزب به کشورهای اسلامی ايران، عربستان سعودی، ترکيه و سازمانهای افراط گرای بين المللی ضد روسی تمائل داشت.
هرچند در بيشتر موارد مسئله حضور نظامی روسيه به طور علنی مطرح نمی شد، ولی در مرحله اول اختلاف تاجيکان تا زمان نزديک شوی مواضع روسيه و ايران در قبال تاجيکستان اين مسئله تيز و تند بود. اتحاد مخالفين تاجيک که حزب نهضت اسلامی در راس آن قرار داشت در برابر نيروهای روسی چه در مرز و چه در قلمرو کشور ايستاد. حل اختلاف تاجيکان را می توان نوعی پيروزی روسيه در مورد حفظ حضور خود در تاجيکستان تلقی کرد. برای تاجيکستان هم اين حضور سودمند بود چنان که تنها با کمک لشکر 201 روسيه بود که سرهنگ شورشی محمود خدای بردی اف در سال 1997 که توافق نامه صلح تاجيکان را اعتراف نمی کرد سرکوب کرده شد.
برخی از صاحب نظران در دوشنبه معتقد اند که در شکل گيری مخالفان موج دوم يعنی محمود خدای بردی اف، سرهنگ شورشی، عبد الملک عبد الله جان اف، نخست وزير پيشين، يعقوب سليم اف، وزير پيشين کشور و ديگر مقربان سابق پريزيدنت رحمان اف نفوذ ازبکستان آشکار است. روسيه از اين مخالفان به دليل تمائل نداشتن آنان به اين کشور حمايت نکرد، روسيه در صداقت راهبريت دولت تاجيکستان شک نداشت زيرا آنها همه مسائل کوچک و بزرگی را به کمک روسيه حل می کردند.
روسيه، ناتو و آسيای ميانه
با اين همه، روسيه می تواند حضور دوگانه ای که پس از 11 سپتامبر ميان اين کشور و ناتو در آسيای ميانه به وجود آمده است، را به آسانی بپذيرد؟
درواقع روسيه تا کنون مجبور بوده به ورود نفوذ ژيوپليتيکی ديگران در اين ساحه اجازه بدهد. اکنون آيا ممکن است مسئله خروج گام به گام روسيه از آسيای مرکزی و قبل از همه خروج لشکر 201 اين کشور را از تاجيکستان مطرح کرد؟
عدم اطمينان به پيروزی کامل و نهايی بر افراط گرايی اسلامی در منطقه، حتی در پی عمليات ضد تروريستی در افغانستان، ادامه فعاليت حزب التحرير در وادی فرغانه، وجود اسلام سياسی در برخی از کشورها که اکنون کوشش می کنند تاجيکستان را از نظام کشورهای دنيوی خارج کنند، از علل اصلی تمايل سياست مردان تاجيک به روسيه است.
به انديشه من اين نکته قابل طرح نيست. اولا تاجيکستان در مرز نفوذهای ژيوپليتيک روسی و ضدروسی قرار دارد. اين مرز از افغانستان و ديگر کشورهای آسيای مرکزی مثل قرقيزستان و قزاقستان هم عبور می کند. حضور لشکر 201 روسيه در تاجيکستان، مجمع کيهانی روسيه در ناحيه نارک، و تاسيسات ديگر روسيه برای امنيت ابرقدرتی اين کشور در مساحت گسترده جنوب، جنوب و غرب و جنوب و شرق بسيار مهم است.
آيا در چنين وضعی ممکن است تاجيکستان خواستار خروج لشکر 201 روسيه در ازای کمک يک ميليارد دلاری آمريکا شود؟ به اعتقاد من مطرح کردن اين سؤال زمينه بسيار ضعيفی دارد. حضور نظامی روسيه در تاجيکستان تا زمانی که تهديد افراط گرايی اسلامی در منطقه کاهش نيابد برای دولت تاجيکستان ضروری است. عمليات ضد تروريستی در افغانستان هنوز بسيار سياست مداران را در تاجيکستان برای شکست نهايی افراط گرايی اسلامی در منطقه نتوانسته است متقاعد کند.
آيا می تواند در چنين وضعی غرب جایگزين روسيه شود؟ نمی تواند. تنها به دليل دوری ژيوپليتيکی غرب و نزديکی روسيه با تاجيکستان.
همچنين به اين دليل که بسيار کسان بدون تحولات بزرگ تعويض موفقانه نفوذ نظامی روسيه بر آمريکا و ديگر کشورهای غربی را بعيد می دانند. پاره های جهان در پی ظهور پيشرفت های تکنولوژيک خيلی نزديکتر شده است، اما همه اين هنوز قابل نيست روی جنبه ژيوپليتيک و فاصله ژيوپليتيکی خط باطل بکشد.
عدم اطمينان بر پيروزی کامل و نهايی بر افراط گرايی اسلامی در منطقه، حتی در پی عمليات ضد تروريستی در افغانستان و مداخله غرب در امور اين کشور، ادامه فعاليت حزب التحرير در وادی فرغانه که در سه کشور ازبکستان، تاجيکستان و قرقيزستان گسترده است، وجود اسلام سياسی در برخی از کشورها و به دليل بسياری سازمانهای افراط گرايی اسلامی که اکنون کوشش می کنند تاجيکستان را از نظام کشورهای دنيوی خارج کنند، از علل اصلی تمائل سياست مردان تاجيک به روسيه است.
در اين شرايط با آن که روسيه در پايتختهای کشورهای آسيای مرکزی بيم تروريسم بين المللی را به خاطر برانگيختن تمائل بيشتر به خود تقويت می کند، ولی باز هم تهديد آن برای تاجيکستان وجود دارد و تاجيکستان را لازم است سياست آزادانه تری را برای مهار نفوذ روسيه پيش بگيرد.
برای اين بايستی باز هم بيشتر درها را به روی کشورهای آتلانتيک باز کرد تا به اين وسيله گروههايی در روسيه وادار شوند که به توسعه اقتصادی تاجيکستان به خاطر تقويت حضور روسيه در اين کشور مساعدت کنند و همزمان تاجيکستان بتواند کمک کشورهای پيشرفته دمکراتيک را نيز دريافت کند.
اخيرا مقامات راهبری تاجيکستان با تمام نيرو کوشش می کنند روسيه را قانع کنند که از محدوده حضور نظامی در کشور بيرون آيد و بدهيهای تاجيکستان به روسيه را که 300 ميليون دلار آمريکايی حدس زده می شود را صرف نظر کند. اين امر به خاطر روابط مستحکم و متقابله و همچنين برای دريافت کمک در ساختمان ايستگاه برق سنگتوده صورت می گيرد.
با توجه به تحولاتی که در جهان و منطقه رخ می دهند اين سؤال مطرح است که بردار به نفع روسيه در تاجيکستان تا چه اندازه قوی است و تا چه اندازه روسيه می تواند آن را از لحاظ اقتصادی تقويت ببخشد. از اين لحاظ روسيه را ضرور نيست پول نقد مصرف کند، بلکه کافی است بدهيهای تاجيکستان را ببخشد، به توافقات سه جانبه مساعدت کند که طبق آن کشورهای دور خارجی نيز می توانند در اقتصاد تاجيکستان سرمايه گذاری کنند و سهم روسيه در اين زمينه ارائه تکنولوژی، تجهيزات و متخصصان ساختمانی به تاجيکستان خواهد بود.
