تاجيکستان مانند ديگر جمهوری های آسيای ميانه از دل شوروی پيشين بر آمد تسلط شوروی بر مناطقی که امارت بخارا ناميده می شد و تاجيکستان امروز بخشی از آن بود صورت و سيرت اداره امور را تغيير داد.
شايد مهمترين تغيير وارد کردن اين مناطق به عصر جديد و دوران مدرنيسم بود. در واقع، دوران شوروی دوران تجربه دولت مدرن برای تاجيکان بود، گرچه هويت ملی آنان در اين ميان محل رشد نداشت.
نظم و نظام جديد و آموزش و بهداشت رايگان همگانی و امکان يافتن مردم مناطق دوردست برای ورود به عرصه هنر و فرهنگ از خدمات شوروی به مردم آسيای ميانه و از جمله به تاجيکان بود.
بر دامان ماکسيم گورکی
جذابيت ايدئولوژی انقلابی چپ در اوايل قرن بيستم و عقب ماندگی و انزوای نظام سياسی امارت بخارا از دلايل مهم برای روگردانی ضيائيان يا روشنفکران تاجيک از آن و گرايش ايشان به شوروی بود. ولی در نظر روشنفکران امروز، هدف آن گرايش ناتمام باقی ماند و با کشيده شدن پرده آهنين به دور نظام شوروی تاجيکان شايد بيشتر از پيش از جهان خارج بی خبر و برکنار ماندند.
خاطره شوروی برای تاجيکان همراه با خاطره از دست دادن سمرقند و بخارا نيز هست که شهرهای مهم تاجيک نشين به شمار می رفتند اما در مرز بندی دهه 1920 جزئی از ازبکستان قلمداد شدند. يک تاثير از دست دادن اين مراکز فرهنگی آن شد که دوشنبه به عنوان جانشين آن مرکزها محصول شوروی باشد چرا که اين شهر در عهد شوروی رونق يافت و با تلاش روشنفکران تاجيک که از همه سو به آن کوچيدند به يک مرکز تازه تبديل شد.
بجز مسئله سمرقند و بخارا، سياست های شوروی يک مشکل ديگر نيز برای تاجيکستان به وجود آورد که محل گرايی بود. آنها رهبری را به دست نخبگان شمالی می سپردند و در لايه بعدی قدرت جنوبی ها را سهيم می کردند و مديريت شاخه مقننه را نيز به مردم کوهستان يا بدخشان واگذار می کردند.
اين نحوه توزيع قدرت که نخبگان شمال به مرکزيت خجند در آن نقش اصلی می يافتند باعث انشقاق و اختلاف دائمی بوده است و به گفته صاحب نظران تاجيک با وجود به دست گرفتن قدرت از سوی جنوبی ها در حال حاضر، ذهنيت تقسيم قدرت بر اساس محل همچنان باقی مانده است.
در يک نظر کلی، نگاه تاجيکان به شوروی نگاهی دوگانه است. در يک نگاه آنها به آسودگی و صلح و ارزانی و آينده ای تعريف شده در نظام پيشين نظر دارند و طبعا از آن با دلتنگی ياد می کنند. در يک نگاه ديگر، بر فشارها و محدوديت های سياسی و ازخود بيگانه کردن ملت های شوروی تاکيد می شود. اگر جوان تر ها از آزادی های فردی امروز خود راضی اند نسل گذشته که بر اساس مدل شوروی تربيت شده است نمی تواند از اين که آن نظام فرو پاشيد خوشنود باشد.
رويهمرفته، وضع ناگوار اقتصادی باعث شده است که بسياری از مردم روزهای آسودگی و ارزانی دوره شوروی را با حسرت ياد کنند.
