گروهی از مردم تهران با بازماندگان قربانيان يازدهم سپتامبر ابراز همدردی کردند
امير نامدار
با وجود گذشت يک سال از وقايع يازدهم سپتامبر 2001 که از آن به عنوان نقطه آغاز نظام نوين جهانی ياد می شود، ايران هنوز جايگاه خود را در اين نظام تعريف نکرده است.
عمده ترين واکنش ايران در سالگرد وقايع يازدهم سپتامبر، سخنرانی سخنگوی دولت، صدور اعلاميه ای از سوی جبهه مشارکت، قدرتمندترين حزب سياسی ايران که بيشترين نفوذ را در مجلس و دولت دارد و همچنين برگزاری همايشی با شرکت اساتيد دانشگاه ها، تحت عنوان "يازدهم سپتامبر، نگاه ايرانی" در تهران بود.
در عين حال روزنامه های چاپ تهران نيز به فراخور گرايشات جناحی خود، مطالب و عکس هايی را در ارتباط با اين روز منتشر کرده اند. برخی روزنامه های محافظه کار، با چاپ مصاحبه ها و مطالبی همچنان اين وقايع را به خود آمريکائيان نسبت می دهند.
در بيانيه جبهه مشارکت نکته ای متفاوت از آنچه تا کنون دولت محمد خاتمی در برابر وقايع اين روز از يک سال قبل به اين سو اتخاذ کرد مشاهده نمی شود و در واقع ابراز همدردی با مردم آمريکا و انتقاد از دولت اين کشور است.
عبدالله رمضان زاده سخنگوی دولت ايران نيز روز چهارشنبه در جمع خبرنگاران ايرانی و خارجی، وقايع يازدهم سپتامبر را "فاجعه آميز" توصيف کرد اما پاسخ روشنی به دلايل اوج گيری بحران در روابط تهران و واشنگتن پس از اين روز نداد.
يک سال قبل، نخستين واکنش رهبران ايران به وقايع يازدهم سپتامبر، محکوميت حملات و معرفی آن به عنوان يک اقدام تروريستی بود.
وقايع يازدهم سپتامبر نظام جهانی را متحول کرد
شايد دليل اين اقدام سريع اين بود که هرگونه حمايتی از اين حملات می توانست بلافاصله به حمله همه جانبه نظامی ائتلاف ضد تروريستی که ساعاتی پس از فروريختن برج های تجارت جهانی نيويورک تحت رهبری آمريکا ايجاد شده بود بينجامد.
اما ايران برای مدت طولانی بر موضعی که اتخاذ کرده بود پابرجا نماند و نخستين مخالفت خود را هنگامی بروز داد که گفت مخالف رهبری ائتلاف بين المللی ضد تروريسم توسط آمريکا است و حاضر نيست با چنين ائتلافی همکاری کند.
آمريکا زمان زيادی را صرف پيدا کردن مجری حملات يازدهم سپتامبر نکرد و اسامه بن لادن و گروه تحت رهبری او، يعنی القائده، متهم به هدايت حملات شدند.
از هنگام تعيين متهم اصلی تا زمان آغاز جنگ بين المللی عليه گروه القاعده و ميزبانان آنها، يعنی حکومت طالبان که افغانستان را در اختيار داشت، زمان چندانی نگذشت اما همين زمان اندک کافی بود تا رهبران ايران موضوع چگونگی برخورد با پديده جنگ با تروريسم و شعار آمريکا که "هرکس با ما نيست با تروريست هاست" را وارد مناقشات جناحی داخلی کنند و مثل هر پديده ای در سال های اخير، مواضع متناقضی بر سر آن اتخاذ نمايند.
تعجب بر انگيز نبود که مقام های آمريکايی در آستانه شروع حمله به افغانستان، پيام های متناقضی از سوی ايران، همسايه پرنفوذ افغانستان، دريافت می کردند که از يک سو و در حاشيه جلسات سازمان ملل متحد يا برخی کانال های ديپلماتيک و يا از طريق کشورهای واسطه، قول همکاری و مساعدت می داد و از سوی ديگر برخی رهبران آن در سخنرانی های داخلی، هرگونه حمله به افغانستان را محکوم می کردند.
ايران حتی در طول حملات آمريکا و متحدان آن به افغانستان موضع دوگانه خود را حفظ کرد.
يعنی هم به آمريکا و ائتلاف ضد تروريسم کمک کرد (ايران به ويژه نقش مهمی در تجهيز افغان هايی داشت که با طالبان در جنگ بودند) و هم به محکوم کردن حملات آمريکا ادامه داد.
تعجب بر انگيز نبود که مقام های آمريکايی در آستانه شروع حمله به افغانستان، پيام های متناقضی از سوی ايران، همسايه پرنفوذ افغانستان، دريافت می کردند که از يک سو و در حاشيه جلسات سازمان ملل متحد يا برخی کانال های ديپلماتيک و يا از طريق کشورهای واسطه، قول همکاری و مساعدت می داد و از سوی ديگر برخی رهبران آن در سخنرانی های داخلی، هرگونه حمله به افغانستان را محکوم می کردند
دليل موضع متناقض ايران اين بود که اصلاح طلبان، تحت رهبری رييس جمهور محمد خاتمی، به اين جمع بندی رسيده بودند که به واسطه تحول عظيمی که پس از يازدهم سپتامبر به وجود آمده، ايران می تواند با حمايت ضمنی از جنگ آمريکا عليه تروريسم، هم به تيرگی روابط خود با آمريکا پايان دهد، و هم از شر حکومت طالبان که متحدان ايران در افغانستان را از حکومت کنار زده و تهديدی برای مرزهای شرقی ايران محسوب می شد، خلاص شوند. اما محافظه کاران اينگونه نمی انديشيدند.
بيش از دو دهه است که رهبران ايران آمريکا را عامل تمام مشکلات خود و جدی ترين دشمن انقلاب اسلامی معرفی می کنند در نتيجه به آسانی نمی توانند تغييری در مواضع خود ايجاد کنند و آمريکا را در جنگ با دشمنانش ياری دهند.
از سوی ديگر رهبران محافظه کار ايران، حمايت از آمريکا را به مفهوم پايان دادن به دو دهه تلاش هايی می دانند که صرف تبليغ برای ضد آمريکايی معرفی کردن خود در داخل و خارج کرده اند.
در نتيجه، مقام های آمريکايی که در ابتدا موضعی دوستانه نسبت به اقدام سريع ايران در محکوميت وقايع يازده سپتامبر اتخاذ کرده بودند، رفته رفته به رفتارهای ايران مشکوک شدند و انتشار گزارش هايی که ايران را متهم به پذيرايی از فراريان گروه القاعده می کرد، چنان آنها را به خشم آورد که ايران را به عنوان يکی از اعضای سه گانه "محور شرارت" معرفی کردند.
مقام های آمريکايی به شرور معرفی کردن ايران اکتفا نکردند و تا کنون چندين بار به ايران اخطار داده اند که با گروه القاعده همکاری نکند، به آنها پناه ندهد و در عين حال در امور افغانستان نيز دخالت نکند.
البته دولت آمريکا تا کنون مدرکی در زمينه همکاری ايران با گروه القاعده ارائه نکرده اما روزنامه های آمريکايی گاه و بيگاه به نقل از منابعی که هويت آنها تا کنون پنهان نگه داشته شده، خبر از حضور اعضای القاعده در ايران يا آمد و شد آنها از طريق ايران می دهند.
حال در نخستين سالگرد واقعه ای که دنيا را تکان داد و نظام جهانی را دگرگون ساخت، اين سوال مطرح است که ايران، تا چه زمانی می تواند به بازی متناقض در صحنه بين المللی ادامه دهد؟
شايد پاسخ روشن به اين سوال چندان آسان نباشد اما حداقل می توان گفت که فرصت زيادی برای رهبران ايران باقی نمانده است.
مقام های کاخ سفيد در طول يک سالی که از وقايع يازدهم سپتامبر می گذرد، نشان داده اند که تا حد زيادی صبر خود را از دست داده اند و گذشت زمان را خطری بزرگ برای امنيت آمريکا قلمداد می کنند.
از سوی ديگر به غير از سه کشوری که آمريکا آنها را اعضای محور شرارت معرفی می کند، يعنی ايران، عراق و کره شمالی، تقريبا ساير کشورهايی که وزنه ای بين المللی يا منطقه ای محسوب می شوند، با حمايت از برنامه نبرد با تروريسم آمريکا (با وجود پاره ای اختلاف نظرها در تعريف تروريسم و نحوه برخورد با آن)، موضع خود را روشن کرده اند.
حتی کره شمالی که غير جنجالی ترين عضو "محور شرارت" خوانده می شود، خواستار مذاکره مستقيم با آمريکا برای حل اختلافات موجود شده است.
رسيدگی به مساله عراق هم در حال حاضر در صدر برنامه های کاخ سفيد قرار دارد و با وجود مخالفت های بين المللی، سايه سنگين جنگ آن را در بر گرفته است.
در نتيجه، ايران آخرين عضو محور مورد نظر آمريکاست که هنوز هيچ جايگاه مشخصی برای خود تعريف نکرده است.
ضمن اينکه اختلاف های ايران و آمريکا به افغانستان محدود نمی شود و ايران يکی از مخالفان اصلی روند صلح خاورميانه نيز هست و از گروه های شبه نظامی فلسطينی که آمريکا و اسرائيل آنها را تروريست معرفی می کنند، حمايت می کند.
ايران اسرائيل را نيز به رسميت نمی شناسد، اسرائيلی که از نزديکترين متحدان آمريکا محسوب می شود و نفوذ زيادی در نهادهای قدرتمند در آمريکا دارد.
