فریده ماشینی، دبیر سمینار و رئیس کمیسیون زنان جبهه مشارکت، ورود نواندیشان دینی به بحث حقوق زنان را ضروری می داند

میزبان این سمینار، مثل بسیاری از برنامه های مربوط به جریان نواندیشی دینی، حسینیه ارشاد تهران بود که سه روز پیش از آن میزبانی سی و یکمین سالگرد درگذشت علی شریعتی با عنوان "زن و شریعتی" را بر عهده داشت.

این سمینار که متشکل از سه پانل بود با دعوت از روشنفکرانی که منتقد قوانین مدنی و شرایط عرفی حاکم بر زنان هستند سعی داشت روند تحول حقوق زنان مسلمان را با ضرورت بازنگری قوانین مورد بررسی قرار دهد. بنای سمینار بر ارائه مقالات مختلف کارشناسی در این زمینه از سوی روشنفکران دینی بود.

فریده ماشینی، دبیر سمینار که رئیس کمیسیون زنان جبهه مشارکت نیز هست، با ارائه مقاله "ضرورت طرح مبحث زن و نو اندیشی دینی از منظری زنانه" تفاوت دو دیدگاه درباره تحول زنان را مطرح کرد: "در بعضی کشورها زنان حتی حق رای دادن یا رانندگی ندارند و در بعضی دیگر می توانند رئیس جمهور شوند."

خانم ماشینی درباره نسبت اسلام با این تفاسیر گفت: "گروهی از اسلام گرایان ایده تساوی زن و مرد را محصول اندیشه غربی می دانند که زن را فقط یک کالا و شی می داند. به عقیده آن ها زن در این جوامع از کرامات انسانی برخوردار نیست، باعث فروپاشی خانواده، عامل گناه و فریب و رواج فساد و فحشا است. بنابراین زنان باید محدود شوند که نه کسی آنها را ببیند نه آنها کسی را."

خانم ماشینی این گروه را در مقابل گروهی دیگر قرار می دهد که معتقدند همه مشکلات زنان از اسلام و قوانین فقهی است و عقب ماندگی زنان ناشی از قوانین برخاسته از دین است. فریده ماشینی هر دو گروه را به یک اندازه در عدم تحول زنان مقصر می داند. او به گروه سومی باور دارد که با حرکت هایی با فاصله از دوسر قطب روند متعادلی را پیش گرفته اند. این گروه از سویی مسلمان هستند و از سوی دیگر به برابری زن و مرد معتقدند.

سخنران بعدی مراسم محمد مجتهد شبستری، از مشهورترین چهره های نظریه پرداز جریان نواندیشی دینی در ایران بود با ارائه مقاله ای تحت عنوان "مبانی معرفت شناسی زن و نواندیشی دینی". او اساس تفاوت میان زن و مرد را تربیتی عنوان کرد و در این راستا تربیت های سنتی را که از آغاز میان تربیت دختران و پسران تفاوت قائل می شوند مورد انتقاد قرار داد. آقای مجتهد شبستری گفت: "انسان در صورتی انسان است که در اثر تربیت، چیز خاصی از او ساخته شود. این چیز خاص عبارت است از انسانی که برای آینده ساخته می شود که الگوی آن در گذشته و حال نیست."

محسن کدیور با ذکر نمونه هایی از آیات قرآن، قوانین مربوط به دیه، شهادت زنان، قضاوت، تصدی پست های کلان سیاسی، تعدد زوجات، تنبیه بدنی زن ناشزه، امکان برخورداری از کنیزان، ارث و همچنین حجاب اجباری زنان را زیر سوال برد.

آقای مجتهد شبستری با انتقاد از کسانی که اساسا زندگی انسان را بسامان می دانند که عده ای با گناه و جرم آن را نابسامان می کنند گفت: "زندگی انسان نابسامان نیست و باید گام به گام مسائل آن بررسی شده و به انسان بهتر تبدیل شود. نباید آزادی انسان نادیده انگاشته شود. نباید با انسان با اوتوریته مواجه شد. تربیت انسان نباید انطباق جویانه باشد."

آقای شبستری گفت: "در نظر من تعریف انسان عبارتست از اراده آزاد که معطوف به مسئولیت های اخلاقی خود در برابر دیگران و همه موجودات جهان تصمیم می گیرد. در تلاش برای پرورانده شدن این اراده آزاد و خود شدن، تفاوتی میان دختر و پسر وجود ندارد."

آقای شبستری همچنین گفت تکلیف هرکس را باید خودش تعیین کند نه پدر و مادر یا حکومت. او تربیت انسان مستقل را مهمترین عامل ایجاد تحول وضعیت زنان دانست، چرا که "اعمال اوتوریته بر زنان بسیار شدیدتر اتفاق می افتد تا بر مردان". آقای شبستری در پایان تاکید کرد که تربیت یک زن مستقل که در شرایط برابر رشد کرده هیچ منافاتی با تعریف قرآنی "عفاف" ندارد.

در پانل دوم که به "واکاوی موضوع زن و نواندیشی دینی در متن" اختصاص داشت محسن کدیور، روحانی نواندیش، مقاله خود را با عنوان "زن و قرآن" ارائه داد. او ادعا کرد در نیم قرن اخیر اسلام مقام اول را در گروندگان جدید دارد و در این میان زنان بیش از مردان سهم دارند. این اتفاق در حالی است که آقای کدیور یکی از مهمترین زمینه های چالش برانگیز اسلام را مساله زن می داند. آقای کدیور به طرح این سوال می پردازد که گروه اول در پی کدام گمشده به سراغ اسلام می آیند و برعکس کدام زمینه داخلی علت و نه دلیل چنین برداشت های شگفت و منفی از اسلام به ویژه در زمینه زنان است.

آقای کدیور معتقد است باید جامعه را از دین ورزی ریاکارانه و تشرع اجباری بیرون بکشیم. او با بررسی انواع مختلف آیات قرآنی و نمونه آوردن از ۹ آیه مشخص از محکمات قرآن، یعنی آیانی که تفسیر سرراست و روشنی دارند، ادعا کرد قرآن از زن یک سیمای انسانی ارائه داده که مکمل مرد است و مساوی در حقوق با او. او در میان این آیات به حقوق مشخصی مانند صاحب تقوی بودن، صلاحیت ارتباط با خداوند، اشتراک در ایمان و عمل صالح، در سعادت و شقاوت اخروی، در عبادت، در احکام اقتصادی و حقوق تجاری و در احکام جزایی اشاره کرد. آقای کدیور در میان مثال هایش گفت: "اگر نکاح حق مساوی است، با استناد به کدام آیه قرانی در طلاق حق زن زیر پا گذاشته می شود؟" او با ارائه نمونه های مختلف از قرآن، قوانین مربوط به دیه، شهادت زنان، قضاوت، تصدی پست های کلان سیاسی، تعدد زوجات، تنبیه بدنی زن ناشزه، امکان برخورداری از کنیزان، ارث و همچنین حجاب اجباری زنان را زیر سوال برد.

	محمد مجتهد شبستری - عکس آرشیوی

صدیقه وسمقی، دکترای فقه، نیز با اشاره به موارد دست و پاگیر فقهی انتقادات مشابهی به قوانین مدنی را در مقاله ای با عنوان "زن، فقه، اسلام" ذکر کرد.خانم وسمقی با اعتقاد به این که قوانین مدنی اسلامی تصویر یک موجود منفعل قابل ترحم از زن مسلمان نشان می دهد، گفت: "صورتگر این تصویر کیست؟ شاید عرفا، فلاسفه یا متکلمین گاهی به شکل گذرا رد پایی از این بینش داشته باشند اما در کتب فقه اسلامی از هزار سال پیش این دیدگاه وجود دارد و متاسفانه تا به امروز در حوزه های علمیه همین دیدگاه تدریس می شود."

خانم وسمقی با اشاره به تاریخ اسلام و ریشه یابی قوانین تبعیض آمیز و همچنین با اشاره به ساختار قبیله ای و این که بسیاری از این قوانین مربوط به سال ها پیش از اسلام است کلیه قوانین مربوط به انفعال زنان و فرمانبرداری آنها از مردان را زیر سوال برد. در این میان محسن کدیور به سخنان وسمقی اعتراض داشت که این انتقادات به فقه رایج وارد است، نه به اساس فقه اسلامی. آقای کدیور معتقد بود مصادیق روشنفکری و دیدگاه های مترقی را می توان در فقه اسلامی پیدا کرد، اما وسمقی در پاسخ گفت که نیازی نیست تمام قوانین مدنی از فقه استخراج بشوند. حضار، که بیش از نیمی از سالن حسینیه ارشاد را پر کرده بودند، با کف زدن طرفداری خود را از دیدگاه صدیقه وسمقی اعلام کردند.

محمدتقی فاضل میبدی دیگر سخنران مراسم، بیشتر به بررسی تاریخی مظلومیت زنان چه از دیدگاه فلاسفه و چه در جوامع اروپایی پرداخت و بیشتر تاکید خود را بر به روز رسانی قوانین فقهی گذاشت. او که مقاله خود را با عنوان "ضرورت اجتهاد و احیای حقوق زن" ارائه می داد گفت: "همان طور که فمینیسم نمی تواند راه گشای زنان باشد، فقه رایج هم نمی تواند." این سخن آقای میبدی با اعتراض محبوبه عباسقلی زاده، فعال حقوق زنان که در میان حضار نشسته بود، مواجه شد. شادی صدر، وکیل و روزنامه نگار، و رخشان بنی اعتماد، فیلمساز نیز در میان جمع حضور داشتند.

آخرین پانل سمینار که به دلیل طولانی شدن پانل های قبلی با تاخیر و به اختصار برگزار می شد به "مطالعات تطبیقی پیرامون زن و نواندیشی دینی" اختصاص داشت. مجید مرادی این مساله را در جهان عرب بررسی کرد و فهرست وار به فعالیت های اندیشمندان عرب مانند قاسم امین، محمدمهدی شمس الدین و سید محمدحسین فضل الله که برخی از آن ها تحت تاثیر محمدباقر صدر بودند پرداخت. آقای مرادی گفت: "شمس الدین که چهل سال پیش دموکراسی را پست و پلید می دانست، امروز به دموکراسی اسلامی معتقد است و می گوید در دوران غیبت کارکرد سیاسی امام معصوم تعطیل است و امت خود حاکم خود است".

سخنرانی رضا علیجانی آخرین بخش مراسم بود. این تحلیلگر و فعال سیاسی با مقاله ای تحت عنوان "متدولوژی بررسی مسائل زنان در ادیان" تحول زنان را یک امر ضروری برای ایجاد تحول در کل جامعه دانست و به معرفی نکات مبنایی در گفت و گوی درونی نواندیشان دینی، سنتی های اصلاح طلب و نواندیشان غیر مذهبی پرداخت. علیجانی معتقد بود: "نواندیشان مذهبی وظیفه مهمی در ایجاد گفتگو دارند. هم گفتگوی درونی و هم گفتگو با طیف های دیگر."

برگزار کنندگان سمینار وعده ادامه آن را در جلسات بعدی دادند و اظهار امیدواری کردند که این مسیر آغاز راه تحول حقوق زنان باشد.