جمشيد برزگر

نحوه برگزاری و نتايج نهمين دوره انتخابات رياست جمهوری، نقش و جايگاه گروه های مرجع را با سوالات تازه ای روبه رو کرده است

از اين گروهها به عنوان گروههای مرجع ياد می شود، زيرا در جايگاهی قرار دارند که می توانند به عنوان مرجعی اجتماعی، راهکارها و الگوهای رفتاری و فکری مورد نياز اقشار مختلف جامعه را عرضه کنند.

همين ويژگی به طور محسوسی بر اهميت گروههای مرجع می افزايد؛ بويژه در زمانی که قرار است مردم نقشی پررنگ در تحولات ايفا کنند.

دليل اصلی ترديد در مورد نقش و جايگاه گروه های مرجع آن است که تقريباً هيچيک از آنها که تا پيش از اين نقشی قابل توجه در جهت دادن به افکار عمومی و ترغيب توده ها به پيمودن راه پيشنهادی خود داشتند، در نهمين دوره انتخابات رياست جمهوری نتوانستند در مجموع طيف قابل توجهی از مخاطبان را با خود همراه کنند

با اين حال به نظر می رسد نقش گروههای مرجع در نهمين دوره انتخابات رياست جمهوری، در مقايسه با نقش اين گروهها در انتخابات قبلی، بويژه انتخابات دوم خرداد 1376 بسيار متفاوت بوده است.

نتيجه نهمين دوره انتخابات رياست جمهوری که از آن به عنوان نتيجه ای غيرمنتظره ياد شده، ترديدهايی عمده درباره نقش گروههای مرجع در جامعه امروز ايران به وجود آورده است.

دليل اصلی اين ترديد آن است که تقريباً هيچ يک از گروههای مرجع که تا پيش از اين نقشی قابل توجه در جهت دادن به افکار عمومی و ترغيب توده ها به پيمودن راه پيشنهادی خود داشتند، در نهمين دوره انتخابات رياست جمهوری نتوانستند در مجموع طيف قابل توجهی از مخاطبان را با خود همراه کنند.

روحانيون، روشنفکران مذهبی و سکولار و سياستمداران سرشناس، از جمله گروههای مرجع در جامعه امروز ايران محسوب می شوند که از جمله در جريان برگزاری نهمين دوره انتخابات رياست جمهوری نيز فعال بودند، اما با توجه به نتايج نه چندان قابل انتظار اين انتخابات به نظر می رسد ترديدهايی جدی در مورد ميزان اين اهميت و يا نقش و کارکرد گروههای مرجع در ايران شکل گرفته است.

روحانيون از جمله گروههای مرجعی محسوب می شوند که نقش آنان در سالهای اخير و بويژه پس از دوم خرداد 1376 دستخوش تحولات جدی شده است.

در جريان انتخابات سال 1376، پس از آنکه اکثريت چشمگير رأی دهندگان برخلاف نظر شمار زيادی از روحانيون بلندپايه و نهادهای مذهبی به نامزدی ديگر رأی دادند، سخن از آن به ميان آمد که روحانيون در مقام گروه مرجع، بخش عمده ای از نفوذ خود را بين مردم از دست داده اند.

گرچه به نظر می رسد در مورد کاهش نقش و نفوذ تشکلهای روحانی در جامعه کمتر ترديد می شود، با اين حال گروههای روشنفکری، چه آنان که از شرکت در انتخابات دفاع می کردند و چه آنان که بر تحريم و عدم مشارکت پای می فشردند، در مجموع چندان اعتقادی به تضعيف موقعيت اجتماعی و کاهش تأثير و نفوذ خود بر ديگر اقشار جامعه ندارند و وضعيت کنونی را ناشی از عواملی خاص و گذرا می دانند

در جريان نهمين دوره انتخابات رياست جمهوری، روحانيون به طور محسوسی تنها به حمايت از مهدی کروبی واکبر هاشمی رفسنجانی، دو نامزد روحانی پرداختند، نامزدهای محافظه کار نيز برای نخستين بار بدون حمايت روحانيون و تشکلهای روحانی وارد ميدان رقابت شدند تا به اين ترتيب، کاهش نفوذ روحانيون بيش از پيش آشکار شود.

شماری از روشنفکران نيز، بويژه در دور دوم انتخابات خواستار مشارکت گسترده مردم در انتخابات برای برگزيدن اکبر هاشمی رفسنجانی شدند، اما نتيجه متفاوت انتخابات، حکايت از آن داشت که برخلاف انتخابات هشت سال پيش، اين بار سخن روشنفکران و نويسندگان، چندان بر رأی نامزد مورد نظر آنان نيفزوده است.

از سوی ديگر، اين کم اقبالی تنها متوجه کسانی نبود که مردم را به شرکت در انتخابات فراخوانده بودند.

ميزان آرای ريخته شده به صندوقها می تواند نشانه ای از آن محسوب شود که ديدگاههای طيفی از فعالان سياسی نيز که از تحريم و عدم شرکت در انتخابات سخن گفته بودند، آن چنان که خود انتظار داشتند، از سوی رأی دهندگان پذيرفته نشده است.

نهمين دوره انتخابات رياست جمهوری با پديده ها و مسائل تازه اش، در عين حال سؤالاتی را در مورد جايگاه و نقش گروههای مرجع در آينده سياسی ايران را شکل داده است.

تشکلهای روحانی، سياستمداران سرشناس، چهره های شاخص و برجسته، و روشنفکران، يا از نامزدی مشخص حمايت می کردند يا خواستار عدم مشارکت در انتخابات شده بودند، اما حضور نزديک به شصت درصد واجدان حق رأی در پای صندوقها و نيز پيروزی نامزدی که از حمايت هيچيک از اين گروهها برخوردار نبود، اکنون باعث پررنگتر شدن اين سؤال شده که گروههای مرجع در تحولات آينده ايران چه نقش و عملکردی خواهند داشت.

گرچه به نظر می رسد در مورد کاهش نقش و نفوذ تشکلهای روحانی در جامعه کمتر ترديد می شود، با اين حال گروههای روشنفکری، چه آنان که از شرکت در انتخابات دفاع می کردند و چه آنان که بر تحريم و عدم مشارکت پای می فشردند، در مجموع چندان اعتقادی به تضعيف موقعيت اجتماعی و کاهش تأثير و نفوذ خود بر ديگر اقشار جامعه ندارند و وضعيت کنونی را ناشی از عواملی خاص و گذرا می دانند.

به هر حال، به نظر می رسد پس از نهمين دوره انتخابات رياست جمهوری، بايد منتظر تحولات و رويدادهای عمده ای در ايران بود.

با اينکه تأثيرپذيری گروههای مرجع از اين رويدادها طبيعی و تا حدودی مسلم به نظر می رسد، اما پاسخ به اين سؤال که گروههای مرجع در مقابل تا چه حد خواهند توانست بر تعيين مسير تحولات آتی مؤثر واقع شوند، به همان اندازه روشن نيست.