صد روز پس از تحلیف: 'دولت دهم با این وضعیت نمی تواند کارآمد باشد'

در لغت نامه دهخدا در توصیف معنی کلمه "کارآمد" آمده است ' آنکه کارها را به نیکوئی انجام دهد،' و ' آنکه کار داند'.

پژوهشگران سیاسی هم در توصیف شروط ابتدایی یک دولت علاوه بر مشروعیت یا حقانیت دولت ها، کارآمدی را یکی ازضروریات آن می دانند.

حمید دباشی استاد دانشگاه کلمبیا و رئیس دانشکده مطالعات خاورمیانه در این دانشگاه درباره کارآمدی دولت ها و عوامل و موانع آن دیدگاهی روشن دارد.

او دکترای خود را در رشته‌ جامعه شناسی فرهنگ و اسلام‌شناسی‌ از دانشگاه پنسیلوانیا گرفته و مطالعات خود را در همین زمینه ادامه داده است.

مطالعات تطبیقی فرهنگ‌ها و تاریخ تفکر اسلامی و تاریخ تفکر در ایران در دوران معاصر و قرون وسطی از جمله موضوعات پژوهشی او است.

آقای دباشی چندین کتاب و ده ها مقاله و مصاحبه درباره مسائل جاری ایران داشته و از صاحب نظران شناخته شده در آمریکا درباره مسائل ایران و خاورمیانه است.

در این مجال با او درباره مفهوم کارآمدی دولت ها به مناسبت ۱۰۰ روزگی دولت دهم ایران گفت و گو کرده ایم.

---

درباره کارآمدی دولت ها نظرات و دیدگاه های مختلفی وجود دارد. به نظر می رسد که بر سر این موضوع متر و واحدی برای اندازه گیری ای وجود ندارد. چطور می توانیم بگوییم دولتی مثلا دولت دهم در در ایران در ۱۰۰ روز اول فعالیت اش کارآمد است یا نه؟

کارآمدی دولت ها، به شکل تئوریک، مشروط بر مشروعیت و مقبولیت و مرجعیت آنها است. هرچه دولت ها از مرجعیت و مقبولیت بیشتری برخوردار باشند چه از نظر تشکیلات دولتی چه از نظر آرا عمومی، چند صدایی در دولت ها حضور پررنگ تری داشته باشد، هم از خرد جمعی بیشتری بهره مند می شوند، هم از مشروعیت بیشتری برخوردار خواهند بود. این درمورد همه دولت ها صادق است.

شما به آمریکا نگاه کنید، وقتی که آقای اوباما انتخاب شد و با اکثریت قاطع و شور و هیجان مردمی به ریاست جمهوری رسید، مشروعیت بیشتری نسبت به دولت پیشین - جورج بوش - پیدا کرد. همین چند روز پیش او توانست یک لایحه را از تصویب مجلس بگذارد درباره بیمه پزشکی عمومی که در ۱۰۰ سال اخیر سابقه نداشته است.

اگر موضوع کارآمدی دولت ها را در میان کشورهایی همچون اردن و عربستان سعودی دنبال کنید، که ادعایی در دمکراسی و دمکراتیک بودن ندارند، این موضوع بستگی به نظر و رای مثلا آقای ملک عبدالله دارد، یک تصمیمی می گیرند و انجام می شود و کار پیش می رود اما ممکن است از مقبولتی برخوردار نباشد و کارآمدی هم نداشته باشد.

اما درباره ایران چون ما از جمهوری اسلامی حرف می زنیم و ادعای جمهوری داریم، جمهوری بدون شهروند معنا نمی دهد. آنچه که دولت آقای احمدی نژاد با آن مواجه است که کارآمدی آن را مورد شک قرار می دهد، مشروعیت است.

چون دولت از مشروعیت عام برخوردار نیست، شخصیت محترم و معتبری چون آیت الله منتظری تا جوانان معترض مشروعیت و مقبولیت و مرجعیت این دولت را قبول ندارند و این شک در مشروعیت چنان عمومیت یافته است که هر تصمیمی که دولت می گیرد مورد تردید است.

به نظر می رسد که کارآمدی تعریفی سیال دارد. مثلا انتظار از دولت در زمان جنگ یک چیزی است و کارآمدی دولت در این هنگام با کارآمدی دولت در زمان مثلا سازندگی و دوران توسعه تفاوت دارد. ما با یک تعریف جامع مشخص از کارآمدی رو به رو نیستیم که بتوان آن را به همه دولت ها در همه شرایط زمانی نسبت داد.

وقتی یک دولتی با بحران مشروعیت رو به رو است، شکی درباره صحت انتخابات وجود دارد یا شهروندان به اشکال مختلف در حال اعتراض هستند دیگر ما با تعریف سیالی مواجه نیستیم.

سیال بودن کارآمدی دولت ها حرف درستی در شرایط جنگ و در وقت مسائل حاد اقتصادی است. من به سیال بودن کارآمدی اعتقاد دارم اما این مشروط به یک استنباط جامد و مربوط به مشروعیت دولت ها هم هست.

کارآمدی دولت ها از نگاه نظام های سیاسی و از طرف دیگر شهروندان آن می تواند تفاوت داشته باشد؟ مثلا ممکن است یک دولتی از نگاه نظام سیاسی اش کارآمد باشد اما شهروندان و افکار عمومی با تعریفی دیگر و انتظاری دیگری آن را کارآمد ندانند.

من این ارزیابی را قبول ندارم. ما در یک مرحله بحرانی در تاریخ جامعه مان رو به رو هستیم در یک مرحله بحرانی در منطقه خاورمیانه مواجهیم. تمامیت ارضی و منافع ملی ما در خطر است. به نظر من ما نمی توانیم هیچ تعریفی از کارآمدی دولت بدهیم بدون اینکه این موارد را نادیده بگیریم.

به نظر من دولت ایران در حال حاضر فقط سعی می کند شرایط را تحت کنترل خودش در بیاورد که به نظر من آن را هم نمی تواند، چه برسد به اینکه به صورت فعال، خلاق و نقاد در منطقه حضور داشته باشد و منافع ملی ما را تامین کند.

شما فکر کنید، الان ابرقدرتی یک نیروی نظامی اش در شرق کشور ما و نیروی دیگر نظامی اش در غرب کشور ماست. جنبه های مختلف منافع ملی ما در منطقه در حال حاضر در مخاطره است و هیچ تعریف سیالی را نمی شود از کارآمدی داد که مثلا کارآمدی دولت خلاصه شود در کنترل تظاهرات شهروندان اش علیه مشروعیت اش.

دولت ایران چه شرایطی باید پیدا کند که شما به عنوان یک چهره دانشگاهی آن را کارآمد تر از پیش ارزیابی کنید؟

به نظر من اولین و مهمترین و شاید تنها ترین راه آن در نظر گرفتن همین مقوله حقانیت دولت است که مورد شک میلیون ها شهروند ایرانی است و در تعاقب این شک میلیون ها نفر مردم ما در خیابان ها حاضر شدند و معترض هستند. برخورد خشونت بار نامقبولی با آنها شده است، برخوردی که دولتی کارآمد نمی کند.

بچه های ما سرکوب شده اند، ربوده شده اند، زندان رفته اند، شکنجه شده اند، مورد تجاوز قرار گرفته اند و هزینه زیادی را متحمل شده اند. تا این موضوع ها به یک صورت اساسی مورد توجه قرار نگیرد و زعما متوجه نشوند که با یک بحران حقانیت اساسی مواجه هستند متاسفانه در موقعیتی نخواهیم بود که منافع مان را تامین کنیم. تا این مساله به وضوح و به صراحت و با جرات و سعه صدر مورد توجه قرار نگیرد، منافع ملی ما تامین نشده و به این ترتیب این دولت کوچکترین کارآمدی نخواهد داشت.