18:03 گرينويچ - جمعه 30 ژانويه 2009 - 11 بهمن 1387

انقلاب 57؛ شاه يک سو، ديگران يک سو

تظاهرات ضد شاه

همگرایی گروه های سیاسی- اجتماعی با گرایش های مختلف، در سال های پیش از پیروزی انقلاب اسلامی در ایران، از واقعیت هایی است که همواره مورد توجه تحلیلگران قرار داشته است.

اینکه نیروهای متمایل به دیدگاه های چپ و کمونیستی از يک سو، ملی گراها در سويی ديگر و نیروهای مذهبی نيز در سوی ديگر طيفی چنين متنوع در کنار هم قرار بگیرند تا تحولی بزرگ در تاریخ معاصر ایران رخ دهد، نکته ای است که پرسش ها و تحليل های زيادی را به همراه داشته است.

محمد ملکی که پس از پیروزی انقلاب اسلامی ایران در سال 57، به عنوان سرپرست و مسئول شوراى دانشگاه تهران انتخاب شد، می گوید: "پیش از پیروزی انقلاب، همه گروه ها با یک هدف مشخص در انقلاب شرکت داشتند. هدفی که در شعارهای "استقلال، آزادی، جمهوری اسلامی" و "نه شرقی، نه غربی" منعکس بود. اینها شعارهای اصلی انقلاب بود که توانست همه گروه ها را به دنبال خود بکشد، چون هم مذهبی ها و هم چپ ها و گروه هایی که زیاد مذهبی نبودند، به آن اعتقاد داشتند."

فرخ نگهدار، از رهبران گروه های چپگرای مخالف شاه هم، ضدیت با رژیم شاه را وجه مشترک تمام گروه هایی می داند که در سال های پیش از پیروزی انقلاب اسلامی، در کنار هم قرار گرفته بودند.

به گفته او، حتی گروه هایی که تا چندی پیش، از حکومت شاه طرفداری می کردند، در آخرین روزها به صف مخالفان پیوستند و این صف هر روز عریض و طویل تر می شد.

او می گويد: "در آن زمان، یک خواست مشترک بود؛ مرگ بر شاه و شاه باید برود. نظام سلطنت باید برچیده شود و تقریبا 99 درصد شرکت کننده ها بر سر برداشتن شاه متحد بودند و همه فکر می کردند در صورتی که رژیم عوض شود، وضع بهتر خواهد شد."

درگیری ماموران انتظامی با تظاهرات کنندگان

فرخ نگهدار شرکت وسیع مردم از تمام گروه ها را در انقلاب از جمله ویژگی های بارز روزهای پیش از پیروزی انقلاب اسلامی می داند، ولی معتقد است: "نوعی انحصار طلبی هم بین طرفداران آيت الله خمینی که رهبری انقلاب را در دست داشتند، وجود داشت و اجازه نمی دادند دیگران با شعارهای خود در خیابان ها تظاهرات کنند و حضور داشته باشند و این کار فقط در دانشگاه ها امکان پذیر بود."

محمد ملکی، سرپرست دانشگاه تهران در سال 57 در باره حضور این گروه ها در دانشگاه می گوید: "بعد از انقلاب، تمام این گروه ها در دانشگاه بودند؛ گروه های مجاهدین خلق و گروه هایی از فداییان خلق به نام های پیشگام و پیکار، ولی هیچ مساله ای با هم نداشتند و تنها مساله، گروه هایی از خارج بود، کسانی که به اسم حزب الله درست شده بودند و خود را امت حزب الله می دانستند، اینها مورد تعرض قرار می گرفتند، ولی خود گروه ها، در دانشگاه، در انتخابات شوراهای هماهنگی شرکت می کردند و هر گروهی که اکثریت را به دست می آورد، نماینده های خود را به شورای هماهنگی می فرستاد، بدون اینکه مشکلی وجود داشته باشد."

موضوعی که هنوز در ابهام مانده، این است که با در نظر گرفتن گرایش های مختلف و گاه متضادی که در بین گروه های حامی انقلاب اسلامی وجود داشت، چگونه همه آنها در سر دادن شعارهایی مانند شعار "جمهوری اسلامی" همراه هم شدند؟

محمد ملکی می گوید: "علت این بود که در آن زمان، بر اساس تعریفی که شده بود، اسلام دین آزادی، برابری و عدالت بود. مسائلی که تقریبا شعار گروه های غیرمذهبی هم بود و خیلی از انها با همین احساس، به جمهوری اسلامی رای دادند."

فرخ نگهدار هم بر اتفاق نظر تمام گروه ها بر سر رهبری آیت الله خمینی تاکید دارد و می گوید:"در آن زمان، همه اعتقاد داشتند که اگر نهضت بخواهد پیروز بشود، باید رهبری آیت الله خمینی به نوعی مورد تایید قرار بگیرد، یعنی همه برای برداشتن رژیم شاه، از آیت الله خمینی پشتیبانی کنیم. این ارزیابی و نظر و تحلیل ملی مذهبی ها، جبهه ملی ها و حتی چپی ها و حزب توده هم بود."

تظاهرات ضد شاه

محمد ملکی هم شعارهای مطرح از سوی آیت الله خمینی را دلیل اصلی این گرایش ها معرفی می کند و می گوید: "در آن زمان، آیت الله خمینی شعارهایی را مطرح می کرد و حرف هایی می زد که تمام گروه های آزاداندیش، آزادی خواه و عدالت طلب به دنبال همانها بودند، در نتیجه ائتلافی بین تمام گروه ها به وجود امده بود."

ولی این دیدگاه، مورد پذیرش محمد برقعی، فعال سیاسی نیست. او با بیان اینکه آیت الله خمینی توانست توده های مردم را بسیج کند و بقیه به او پیوستند، گفت: "در حقیقت این گروه ها به توافقی نرسیدند، بلکه حرکت بزرگی که آیت الله خمینی توانست با استفاده از گرایش ها به روحانیت و نیروهای مذهبی بکند، به قدری وسیع بود که بقیه به آن پیوستند، بدون آنکه توافق کاملی وجود داشته باشد و ائتلافی انجام نشد."

گرایش های سیاسی، اجتماعی این گروه ها در سال های نخست پیروزی انقلاب اسلامی ایران هرچه که بود، یک نقطه مشترک داشت که به گفته دکتر ملکی، هنوز هم به قوت خود باقی است. او تصریح می کند: "در شرایط کنونی هم فکر نمی کنم بین گروه های چپ و مذهبی بر سر مساله مبارزه با دیکتاتوری و استبداد اختلافی وجود داشته باشد. این گروه ها در قالب دسته بندی ها و حزب های مختلف فعالیت می کنند، ولی در یک چیز مشترک هستند و تحمل استبداد و نظام استبدادی را در ایران ندارند و به دنبال عدالت هستند."

تلاش برای براندازی نظامی استبدادی، برقراری عدالت و رسیدن به آزادای توانست در سال هایی نه چندان دور، گروه های مختلف مردمی را در ایران گرد هم آورد. گروه هایی که شاید در شرایط عادی، به هیچ وجه حاضر نمی شدند از جزئی ترین اعتقادات خود دست بردارند.

BBC navigation

BBC © 2014 بی بی سی مسئول محتوای سایت های دیگر نیست

بهترین روش دیدن این صفحه بر روی آخرین مرورگر مجهز به CSS است. با اینکه مرورگر کنونی تان قابلیت نمایش سایت را دارد ولی امکان بهترین تجربه تصویری را به شما نمی دهد . لطفا در صورت امکان مرورگر خود را به آخرین نسخه ارتقا دهید.