طالبان در نخستين ساعات ورود به کابل، دکتر نجيب الله را کشتند

در مورد عملکرد دکتر نجيب الله به عنوان آخرين رييس جمهور نظام تحت حمايت شوروی در افغانستان، ديدگاههای متفاوتی وجود دارد.

به دو نظر در اين مورد توجه کنيد:

مديری با درک درست

احمد بهزاد - روزنامه نگار افغان

	'دکتر نجيب دارای درک درست و به هنگام مناسبات قدرت و اتخاذ جهت گيری لازم بود'

"حضور دکتر نجيب الله در گسترده ترين و منظم ترين تشکيلاتی که از ميان روشنفکران افغان برخاسته بود و در سر هوای دگرگونی عميق فکری و سياسی داشت، او را در رديف متجددين افغانستان قرار داده است.

اما نقش او در هدايت سازمان چپ گرايان، به منظور عملی کردن آن دگرگونی های عظيم و عميق در جامعه سنتی افغانستان، باعث شده است که برخی منتقدان، از او با اوصاف گزنده ای ياد کنند.

توان مديريتی دکتر نجيب الله در نهادهای امنيتی و درک به هنگام مناسبات قدرت در جهان و پيرامونش، دو ويژگی درخور توجهی است که می توان در او سراغ گرفت، اما اين دو ويژگی که در دو مرحله از حيات سياسی او تبارز کرد، از او دو چهره متفاوت در اذهان عمومی آفريده است.

برخلاف بسياری از زمامداران افغانستان که محبوبيت را در زمان احراز قدرت از دست می دهند، دکتر نجيب از کسانی بود که در زمان حاکميت خود توانست تا حدودی به محبوبيت دست يابد، اما پيشينه او (در رياست خاد) همواره محبوبيتش را متاثر می کرد.

آنچه که در زمان حکومتداری از دکتر نجيب الله در معرض قضاوت قرار گرفت، درک درست و به هنگام مناسبات قدرت و اتخاذ جهت گيری لازم بود.

انصاف  بی انصافيست که به رسم دشمنان قسم خورده دکتر نجيب، همه آنچه را که او خصوصا در سالهای واپسين حکومتداری اش گفت و بعضا انجام داد، از سر ريا و فريب تحليل کنيم   احمد بهزاد

برچيدن نام خلق و پرچم - حداقل از ظواهر حکومت - و ايجاد "حزب وطن" تلاشی بود که برای زدودن خاطره تلخ از روان مردم افغانستان انجام داد.

اما بی انصافيست که به رسم دشمنان قسم خورده دکتر نجيب، همه آنچه را که او خصوصا در سالهای واپسين حکومتداری اش گفت و بعضا انجام داد، از سر ريا و فريب تحليل کنيم.

تن دادن او به خروج از حاکميت، آشتی با مخالفان، سهيم دادن به رقبای سياسی و فکری در قدرت، اذعان به اشتباهات و تندروی های اوليه و سخن گفتن از مدارا و سياست ورزی به جای خشونت و کينه توزی، حاکی از نوعی تغيير در انديشه و رفتار سياسی او بود.

عده ای از مخالفان دکتر نجيب، آن تغيير را به جبر زمان و از سر دغدغه حفظ قدرت و يتيم ماندن در فردای جنگ سرد ارزيابی می کنند و او را همچنان يک مارکسيست تغيير ناپذير می انگارند.

اما به نظر من، بدون در نظر داشت نيات پنهانی دکتر نجيب الله، گفته ها و تا حدودی عملکرد او در سالهای واپسين حکومت، نشان می داد که حصار ايدئولوژی سابق و جزم انديشی در او شکسته بود و اين را اگر دکتر نجیب در ميدان آزمون دريافته بود، چه نيکو. و اگر به جبر تن دادن به شکست از آن سخن می گفت، باز هم فرصتی بود تا استفاده شود.

اما در سوی ديگر ميدان، ايدئولوژی ها و آرمانگراها را فرصت ديگر می بايست تا بيازمايند آنچه را که ديگران آزموده بودند."

همرديف متهمان به بربادی افغانستان

قسيم اخگر - تحلیلگر افغان

	'کشته شدن به دست طالبان سيمای مظلومی از دکتر نجيب ترسيم کرد که حتی مخالفانش را نيز به دلسوزی وا می دارد'

"داوری و قضاوت عادلانه در مورد هر شخصيتی، زمانی ميسر است که داور يا داوران، حب و بغضی در مورد او نداشته باشند.

متاسفانه در مورد دکتر نجيب الله که زمان زيادی از مرگ او نمی گذرد، هر نوع داوری متاثر از پيش فرض هايی است که هم هواداران وی و هم مخالفان و دشمنان او با خود دارند.

مزيد بر آن، آنچه پس از سقوط رژيم نجيب الله بر افغانستان و مردم آن گذشت، هر آنچه را که پيش از آن گذشته بود کم رنگ و عادی و حتی در مواردی موجه جلوه داد و در پايان کار مرگ غافلگيرانه ای او با آن شکل فجيع و آنهم از سوی گروه طالبان که در نزد افغانها گروه وابسته به خارجی ها است، سيمای مظلومی از دکتر نجيب ترسيم کرد که حتی مخالفانش را نيز به دلسوزی وا می دارد.

با وجود آن اگر فراموش نکنيم که کودتای هفتم ثور و عملکرد رهبران حزب و دولت خلقی (نجيب الله يکی از آنها بود) نه تنها سرآغاز خيلی از مظالم بود، بلکه دليلی بر تمامی فجايعی بود که بر مردم افغانستان تحميل شد.

نجيب الله را در رديف کسانی می شود فهرست کرد که بخشی از مسئوليت ويرانی و بربادی و فلاکت کنونی افغانستان را بر عهده دارند.

مسئول  نجيب الله را در رديف کسانی می شود فهرست کرد که بخشی از مسئوليت ويرانی و بربادی و فلاکت کنونی افغانستان را بر عهده دارند   قسيم اخگر

بدعتهايی نظير مزدوری اجانب، قتل عام های دگر انديشان، از بين بردن روشنفکران و آزادی خواهان، شکستن حرمتهای انسانی، تجويز و تعذيب و شکنجه مخالفان و پرونده سازی عليه آنان، عوام فريبی و سوء استفاده نادرست از مقدسات و باورهای مردم، اعمالی بود که قباحت آنها را حکام وقت در پوششی "خلقی" و "دموکراتيک" از نظرها پوشاندند.

حرمت خون و خانواده و نواميس ملی برای اولين بار توسط خلقی ها شکسته شد و تزوير و نفاق در پوشش سرخ خلقی عرضه شد تا بعدها لباس اسلامی و دينی به تن کند.

به نظر من نجيب هم در مظالم رژيم وقت شريک است و زندانيان زيادی در مورد نقش او در شکنجه و اعدام زندانيان شهادت می دهند.

اينکه دکتر نجيب در رابطه با همکاران و وابستگانش از اخلاق حميده برخوردار بود هيچ چيزی را اثبات نمی کند زيرا تمامی ظالمان تاريخ نيز دوستان و همکارانی داشته اند.

اگر در رفتار و کردار دکتر نجيب الله در اواخر حکومتش دگرگونی هايی را شاهد هستيم، آن دگرگونيها ناشی از حالات اضطراری ای بود که دامنگير او شده بود و سرانجام هم او را به کام مرگ فرستاد."