سينا سعدی

در سال 49 پس از مذاکرات کشورهای توليد کننده نفت خليج فارس با شرکت های نفتی در تهران، راه برای افزايش قيمت نفت هموار شد. شاه در اين کار نقش مهمی داشت و سخنگوی اصلی کشورهای توليد کننده به حساب می آمد. علم از شادی در پوست نمی گنجيد و تمام اين موفقيت را به حساب شاه می گذاشت. در سال 50 کشورهای عرب توليد کننده نفت خواستار 20 درصد از سهام شرکت های نفتی عامل در کشورهای خود شدند که سرانجام تا 51 درصد بالا رفت و روابط کشورهای توليد کننده با شرکت نفتی را در هم ريخت. در سال 1352 ايران قراردادی امضا کرد که بر اساس آن شرکت ملی نفت ايران عهده دار عمليات اکتشاف نفت در سراسر منطقه ای شد که قبلاً به کنسرسيوم اختصاص داشت.

امروز ساعت 2 صبح شاهنشاه از الجزاير وارد شدند. نکته جالبی فرمودند که برای تاريخ می نويسم. فرمودند از دو عمل پدرم قدری دل چرکين بودم، يکی تمديد قرار داد نفت و ديگر مسأله شط العرب که در خانواده پهلوی ممکن بود روزی مورد ايراد باشد. شکر می کنم که مسأله نفت را بطور اساسی حل کردم و شط العرب را هم حالا به هم زدم   بخشی از يادداشت های علم

در همين سال (1973 ميلادی) جنگ اکتبر اعراب و اسرائيل افزايش شديد قيمت نفت را در پی آورد. وزيران اوپک در جلسه ای در تهران ( دی ماه 52) در قيمت نفت تجديد نظر کردند. قيمت نفت خام سبک عربی به 65 /11 دلار در هر بشکه افزايش يافت. در آمد نفت ايران که در سال 1334 ، 90 ميليون دلار بود و در سال 1349 به 1/1 ميليارد دلار رسيده بود، اينک به رقم سرسام آور 4/21 ميليارد دلار رسيد.

چنين درآمد سکرآوری فرهنگ نوکيسگی را با خود به همراه آورد. تحصيلات تا سن چهارده سالگی اجباری شد، تغذيه رايگان در مدارس به راه افتاد، بهداشت رايگان برای عموم پا گرفت، مدارس خصوصی برچيده شدند، شهريه دانشگاه ها و مدارس عالی خصوصی از ميان برداشته شد، و يک برنامه جاه طلبانه کمک های خارجی نيز اعلام شد.

در اين بين کشورهای صنعتی بيکار ننشستند. اين کشورها در واکنش به افزايش شديد قيمت نفت، جبهه واحدی تشکيل دادند و به گسترش منابع انرژی غير نفتی پرداختند. آمريکا نيز در پی آن بر آمد که سهم بزرگی از درآمد کلان ايران را از راه ايجاد کميسيون مشترک اقتصادی نصيب خود کند.

با وجود اين هنوز موفقيت پشت موفقيت می آمد. در سال 1975 زمانی که کنفرانس سران اوپک در الجزيره، تشکيل شده بود ناگهان تلويزيون برنامه خود را قطع کرد و صدام حسين را نشان داد که شاه را بغل کرده بود و می بوسيد. عراق پذيرفته بود که مرز دو کشور در شط العرب خط تالوگ باشد. موضوعی که پس از انقلاب به انکار آن پرداخت و جنگ هشت ساله را آغاز کرد.

اما اين موفقيت ها ديری نپاييد. افزايش بهای نفت منجر به کاهش مصرف سوخت شد و در سال 1976 کشورهای عضو اوپک ناگزير ميزان توليد را کاهش دادند. سهم ايران 6/1 ميليون بشکه کاهش يافت و در نتيجه 6 ميليارد دلار از درآمد هنگفت سالانه کاستی گرفت. سياست های نسنجيده در مصرف درآمدها از جمله خريد سلاح های بسيار از غرب، بيشتر در آمدها را بلعيد، برنامه های عمرانی و طرح های بلند پروازانه در دست اجرا متوقف شد و اعتراض ها عليه رژيم بالا گرفت.

نمونه هايی از يادداشت های علم در زمينه نفت:

"سه شنبه 27 فروردين 53
... از اخبار مهم جهان يكی نطق مهم كيسينجر در سازمان ملل در مجمع فوق العاده است كه می گويد دنيا بايد دور هم بنشيند و با اثرات اضافه قيمت نفت و انفلاسيون[تورم] مبارزه كنند. اين مطلب باز ما را با او سرشاخ خواهد كرد."

"يكشنبه 1 اردی بهشت 53
...عرض كردم خدا به اعليحضرت عمر بدهد كه نكته ای در جلب منافع ملت ايران فروگذار نفرموده ايد و اكنون درآمد خالص نفتی ما در سال، 22 ميليارد دلار می شود. فرمودند با اين پول ها ايران بزرگ و متمدن را خواهيم ساخت..."

"چهارشنبه 4 اردی بهشت 53
صحبت از آمدن كيسينجر شد. عرض كردم مثل اين كه قهر كرده و سفير آمريکا به غلام تلفن كرد كه نخواهد آمد. فرمودند به جهنم! هيچ اعتنا نكنيد. به اردشير در واشنگتن هم مخصوصا' تلگراف كن كه به هيچ وجه صحبت اين كه از او دعوت كند يا احيانا' بگويد ما انتظارش را داريم ننمايد. من از اين سرسختی های شاهنشاه خيلی خوشم می آيد."

عرض کردم در آمد خالص نفتی ما در سال 22 ميليارد دلار می شود. فرمودند با اين پولها ايران بزرگ و متمدن را خواهيم ساخت   بخش ديگری از يادداشت ها

"سه شنبه21 خرداد 53
عرض كردم در كنفرانس وزرای خارجه اروپا در بن به اتفاق آرا تصميم گرفته اند كه متفقا 'با اعراب نزديك شوند، به علاوه در اين نزديكی از رهبری آمريكا الهام بگيرند. اين خيلی معنی دارد و مسلما' تنزل قيمت نفت كه مورد نظر كيسينجر است دراين تصميم دخالت كلی خواهد داشت وكار ما را مشكل می كند. فرمودند، اولا تمام مسئله قيمت نفت در انفلاسيون فقط يك درصد دخالت داشته است. به علاوه اگر قيمت مواد خام مناسب باشد كه ما مرض نداريم قيمت نفت را بالا ببريم."

"چهارشنبه 29 مهر 53
راجع به ثبات قيمت نفت كه پيشنهاد شاهنشاه است صحبت كرديم. فرمودند من وقتی می گويم ثابت باشد كه جنس های طرف احتياج ما گران نشود. اين را به سعودی ها هم گفتم. منظور من از ثبات اين است كه انواع قيمت ها مثل قيمت واقعی، قيمت اعلام شده و قيمت مزايده و اين حرف ها در بين نباشد، همه را يكی بكنيم."

"پنجشنبه 5 تير 54
پيامی از كيسينجر رسيده بود كه راجع به معامله نفت بود. جواب سردی مرحمت كردند. عرض كردم اين جواب خيلی سرد است. فرمودند، عيبی ندارد. اين ها دل و زبان شان يكی نيست. بعد فرمودند، راستی نطق فورد ديشب چه بود؟ در مورد انرژی چه گفته بود كه اگر كشورهای اوپك قيمت نفت را افرايش بدهند عكس العمل آمريكا چيست؟ عرض كردم گفته بود آن وقت عكس العمل آمريكا اين خواهد بود كه دنبال منابع انرژی تازه برود. شاهنشاه قاه قاه خنديدند. فرمودند، ما هم كه همين را می گوييم. اسم اين را كه عكس العمل نمی توان گذاشت."

"چهاشنبه 19 شهريور 54
دو سه نامه از فورد و كيسينجر رسيد كه مرا به شدت نگران كرد. يعنی متاسفانه حدس من درست از كار در می آيد كه آمريكايي ها از ترقی قيمت نفت به هيچ وجه راضی نيستند و به علاوه آن معاملات دو طرفی كه ما به عنوان رشوه دادن می خواستيم با آن ها بكنيم هم كنار گذاشته می شود. من به نوبه خودم از روابط با آمريكا نگرانم، به خصوص كه مطبوعات آمريكا هم با ما رابطه خوب ندارد ( به علت آن كه ما حالا از اعراب زياد پشتيبانی می كنيم )."

صحبت از آمدن کيسينجر شد، عرض کردم مثل اينکه قهر کرده و نخواهد آمد. فرمودند به جهنم!   بخش ديگری از يادداشت های علم

"يكشنبه 22 شهريور 54
...بعد فرمودند، ديدی اين فورد به ما چه نوشت؟ عرض كردم شاهنشاه هم كه حسابش را رسيديد. فرمودند، آخر چرا نوشت، چرا بايد چنين چيزی بنويسد؟ عرض كردم سابقا 'به عرض رساندم كه اين مكاتبات و آمد و رفت سعودی ها به دستور آنهاست، تير آن ها كه سنگ خورد، خودش مستقيما' اقدام كرد. فرمودند، خوب، كاری كه نمی توانند بكنند؟ ما به نيكسون صد برابر سخت تر از اين جواب داديم، در صورتی كه آن وقت قيمت نفت را پنج برابر كرديم و حالا فقط می خواهيم 15 تا 20 % آن را بالا ببريم. عرض كردم با وصف اين نمی توان راحت و فارغ البال بود. وقتی منافع آن ها اقتضا بكند، هر كاری از دست شان ساخته باشد، می كنند. فرمودند، آخر منافع آن ها در اين است كه قيمت نفت بالا برود كه برای آن ها صرف بكند از مواد ديگر نفت بگيرند. عرض كردم چرا منافع آن ها را در به دست آوردن نفت ارزان تر به خصوص حالا كه می گويند اقتصاد آن ها رونقی گرفته، حساب نمی فرماييد؟ فرمودند، درست می گويی ولی به هرحال كاری از دست شان ساخته نيست. اين جا اگر كوچك ترين ضربه ای بخواهند به ما بزنند، روس ها آن ها را تنها و راحت نمی گذارند. عرض كردم خيلی ديده ايم كه با روس ها توافق های كلی كرده اند، اگر منافع بی اندازه زياد باشد، چرا نكنند؟ فرمودند فكر نمی كنم."

"پنجشنبه 3 مهر 54
قدری راجع به كنفرانس وين و اخباری كه ديشب تا نزديك صبح گوش كرده بودم و تفسيرهای مختلف را به عرض رساندم. عرض كردم يمانی دائما می گويد ما دلائل مختلف برای پايين نگاه داشتن قيمت نفت داريم، ولی يكی را هم اظهار نمی دارد. فرمودند، اولين و آخرين دليل كه قابل گفتن هم نيست و به اين جهت هم اظهار نمی كند امر آقام كيسينجر است!"

"شنبه 4 بهمن 54
...عرض كردم ...وظيفه خودم می دانم كه در اين ماجرای سنگين درگيری با نفتی ها، گرچه ممكن است بسيار دير شده باشد، خاطر مبارك را از آن چه خودم فكر می كنم، آگاه سازم...عرض كردم هر چه زودتر و بی سر و صدا بايد پروژه های غيرلازم يا غير فوری را كنار گذاشت و فقط به مسائل اساسی پرداخت. فرمودند، به علاوه بايد جلوی دزدی ها را گرفت. دارد بر من روشن می شود كه پروژه های ما حداقل 40 % گران تر از آن چه كه بايد تمام می‌ شود."

ديدگاه خوانندگان

اگر کشور ايران بتواند با افزايش سوخت گازی از توليدات نفتی خود کاهش دهد ميتواند بهتر از اين سوخت گرانبها استفاده کند، زيرا ايران دارای مخازن غنی گاز طبيعی ميباشد و همچنين ارزانتر از سوختهای ديگر از جمله نفت ميباشد. مهران صغيری - يزد

اين سلسله مقالات برای دمکرات و مستقل نشان دادن خاندان پهلوی نشان می دهد که دولتهای غربی به دنبال تأمين منافع خود هستند. حيدر جهانگيری - استکهلم

اسد الله علم از چهره های مشخص حکومت شاهنشاهی ايران است. وی نيز از جمله کسانی است که می انديشد با انتشار يک کتاب ميتواند تا حدودی خود را از گناهان بيشماری که مرتکب شده است تبرئه کند. غافل از آن که خطاهای فراوان چنين افرادی هرگز فراموش نخواهد شد... مازيار - تهران

و درباره بخش های گذشته

من هميشه به فرح احترام می گذاشتم اما با خواندن مصاحبه اخير او فهميدم که او هيچ هم و غمی ندارد جز بازگشتن روزگار خوش گذشته و برگشتن او و خانواده اش به ثروت و قدرت شاهانه. او در اين سالها مطلقا رشد نکرده و فقط با خاطرات گذشته دلخوش بوده است. رؤيا فرزانه - سان فرانسيسکو

دست کم می توانم بگويم موزه فرش که به همت فرح تأسيس شد طی سال های پس از انقلاب، چندتا از مهتابی های دور فرش ها سوخته که حتی اينها نتوانسته اند اين مهتابی ها را عوض کنند! از کوشش های وی در پديد آوردن مجموعه کم نظر موزه هنرهای معاصر و ده ها پروژه فرهنگی هم که همه خبر دارند.... او با اين سن و سال پشت کامپييوتر می نشيند و به ايميل هايی که از ايران فرستاده می شود تک تک پاسخ می دهد... بهرام - تهران

من در سال ۱۳۵۳ در مراسم درخت کاری که از طرف سازمان پيشاهنگی ترتيب داده ميشد، به عنوان پايور (ارشد پيشاهنگی) از نزديک شاهد بی عدالتی های دربار و سوء استفاده های کلان سيستم سلطنت پهلوی بودم.... اگر علياحضرت راست ميگويند چرا زمانی که در رأس قدرت تشريف داشتند با بی عدالتی ها مبارزه نکردند؟ چرا با پولهای ملت ايران برای خود و اياديشان هنوز چون گذشته دربار و تشريفاتشان برقرار است و چاپلوسان هنوز مثل گذشته عمل ميکنند و ابشان سکوت اختيار می فرمايند؟ چرا ايشان که اينقدر رئوف و دل نازک تشريف دارند، تا کنون در اين ۲۵ سال کمکی به پناه جويان آواره در سراسر دنيا نفرموده اند و هزاران چرای ديگر. اگر ايشان در آن زمان جرأت مخالفت با شوهرشان را نداشتند، پس از فوت همسرشان می توانستند شخصيت واقعی خويش را به مردم ارائه دهند. فريدون - سوئد

شايد بتوان گفت يکی از بهترين منابع موجود برای شناخت حکومت پهلوی دوم و اوضاع و احوال دربار و درباريان به ويژه خانواده شاه فقيد و طرز فکر و نگرش وی به مسايل همين کتاب باشد که از جزييات زندگی روزانه شاه و اطرافيان پرده برداشته و منبع مفيدی است جهت مقايسه حکومت پيشين و فعلی، اما چاپ آن در شرايط فعلی در ايران هميشه برای من جای سوال داشته است. مجيد جعفری - تهران

شاه با عملکرد خود راهی جز انقلاب باقی نگذارده بود. او يکی از ديکتاتورترين حکومتهای جهان را بوجود آورده بود. به خواستهای مردم توجهی نداشت. بيگانه پرست بود و به تواناييها و استعدادهای بومی توجهی نداشت. اختلافات طبقاتی را تشديد کرده بود و از توده مردم فاصله گرفته بود. از نيروهای غيرمردمی جهت مديريتهای کلان مملکت استفاده ميکرد و هرکس متملق تر و چاپلوستر بود و بيشتر از بقيه مطيع اوامر شاهانه بود ارج و منزلت بيشتری می يافت. با اين ترتيب اين حق مردم ايران بود که انقلاب کنند چرا که شاه راههای مسالمت آميز را نيز جهت مشارکت مردم در اصلاح امور از ميان برداشته بود. او يک ديکتاتور واقعی بود. ولی متاسفانه انقلاب به بيراهه رفت و به بسياری از اهداف خود نرسيد. هرچند در بعضی موارد نيز موفقيت آميز بوده است. ولی ديکتاتوری درشکل ديگری ظاهر شد. اختلاف طبقاتی باز هم افزايش يافت. تملق و چاپلوسی و رياکاری در جهت ديگری تقويت پيدا کرد. و مسايل جديدی از قبيل فرار مغزها و سرمايه ها، سرکوب خواستهای جوانان و بی توجهی به مشکلات آنان و بسياری معضلات اجتماعی اقتصادی سياسی و فرهنگی ديگری بوجود آمد. که در يک کلام بايد گفت علت اين انحراف از اصول اوليه ناآگاهی و ساده لوحی بسياری از توده های مردم و همچنين افراطها و تفريطها هم از طرف مردم و هم از طرف مسوولين و نيزخيانت يابی لياقتی بسياری از کسانی بوده است که مردم به آنها اعتماد کرده اند. تنگ نظريها و سوءمديريت ها عدم توجه به شايسته سالاری و تأکيد بر تعهد به جای تخصص و نيزمافياهای قدرت و ثروت و صاحبان زر و زور و تزوير همگی در اثر عوامل فوق ايجاد شده اند و راه را بر هر گونه اصلاحاتی بسته اند. گو اينکه سران حکومت فعلی نيز اشتباه شاه را مرتکب شده اند و راهی جز انقلاب برای مردم می خواهند باقی نگذارند. امير - اصفهان