یوسف شاهین؛ سفیر سینمای عرب

یوسف شاهین با حدود ۶۰ سال کار مداوم سینمایی و تولید نزدیک ۴۰ فیلم بیش از هر سینماگر دیگری بر سینمای مصر تأثیر گذاشته و سینمای عرب را متحول کرده است.

شاهین پس از گذراندن یک دوره دوساله سینمایی در کالیفرنیا، به مصر برگشت و زمانی که تنها ۲۳ سال داشت، اولین فیلم خود را به نام "بابا امین" در سال ۱۹۵۰ کارگردانی کرد.

شاهین به ویژه با دومین فیلم خود به نام "فرزند نیل" نشان داد که قصد دارد راه خود را از راه مألوف سینمای مصر جدا کند. این فیلم در جشنواره سینمایی کن به نمایش در آمد و به عنوان فیلمی متفاوت از سینمای مصر، نظر منتقدان غربی را برانگیخت.

در آن دوران سینمای مصر با تولید فیلم های پر رقص و آواز و کمدی های سرگرم کننده، در سراسر جهان عرب و حتی مشرق زمین شهرت داشت. شاهین تلاش کرد در این سینما راه دیگری باز کند و به سینمای عرب هویتی تازه ببخشد. با فیلم‌های شاهین بود که موج نوی سینمای مصر شروع شد و قوام گرفت.

شاهین راهی ناهموار در پیش داشت: علاوه بر ذائقه عامه تماشاگران که به طرح مسائل جدی و واقعی در سینما عادت نداشتند، غول سانسور دولتی و تعصبات دینی نیز در برابر او بود. بسیاری از آثار شاهین یا خشم حکومت، یا اعتراض محافل سنتی را برانگیخته است. تا حد زیادی با تکیه بر آوازه و اعتبار بین‌المللی بود که "پدر سینمای مدرن مصر" توانست به کار هنری در کشور خود ادامه دهد.

انتقاد اجتماعی و سیاسی

فیلم‌های یوسف شاهین، که از نظر ارزش هنری متفاوت هستند، مناسبات اجتماعی حاکم و سنت‌های دیرین را به باد حمله می‌گیرند. مشکل کلیدی جامعه مصر، یعنی جدال سنت و مدرنیته را می‌توان جانمایه اصلی سینمای شاهین دانست.

نقد اجتماعی شاهین با فیلم "باب الحدید" (۱۹۵۸) لحن عمیق‌تری پیدا کرد. او در این فیلم "ایستگاه مرکزی راه آهن قاهره" را به میدان برخورد تیپ‌های گوناگون طبقاتی بدل کرده بود.

فیلم زمین (۱۹۷۰) بر پایه رمان نویسنده نامی عبدالرحمن شرقاوی از مهمترین آثار اجتماعی شاهین است. فیلم رنج و محنت دهقانان مصر را زیر سلطه نظام ارباب و رعیتی در دهه ۱۹۳۰ به تصویر می‌کشد. فیلم زمین نشان می‌دهد که فئودالیسم به عنوان یک نظام طبقاتی هرگز از منافع خود دست نمی‌کشد، بلکه تنها با مبارزه‌ای سخت و خستگی‌ناپذیر است که جامعه می‌تواند به این نوع بهره‌کشی خاتمه دهد.

یوسف شاهین فیلم هایی ساخته است که می‌توان گفت پیام سیاسی روشنی داشته و به "بیداری ملت عرب" چشم دوخته‌اند، از این جمله است: فیلم سینمایی جمیله (بر پایه زندگی جمیله بوحیرد، زن مبارز الجزایری) و فیلم "صلاح الدین پیروز" (۱۹۶۳) و خداحافظ بناپارت (۱۹۸۵).

فیلم سینمایی گنجشک (محصول ۱۹۷۲) یکی از نخستین نداهای انتقادی در میان روشنفکران عرب بود که حکام و زمامداران را به باد حمله گرفت. فیلم شکست سنگین و خفت‌بار مصر در جنگ شش روزه ژوئن سال ۱۹۶۷ را با دیدی جسورانه به تصویر کشید. فیلم نشان می‌داد که مسئولیت آن شکست فاجعه‌بار نه با شهروندان، بلکه بر گردن حاکمیتی بی‌عرضه و فاسد است.

فیلم گنجشک خشم دولت مصر را برانگیخت و شاهین را تا سال‌ها از هرگونه حمایت مالی محروم کرد. در سال ۱۹۷۶ تنها با حمایت خارجی بود که او موفق شد فیلم انتقادی دیگری بسازد به نام "بازگشت فرزند گمشده".

یکی از مضامین پایدار در فیلم‌های یوسف شاهین ناسازگاری میان منافع فردی و جمعی است. شاهین در عین حمله به نابرابری‌ها و ناروایی‌های اجتماعی و تکیه بر همبستگی انسانی، فردیت را نفی نمی‌کند، اما منافع فردی ناهمساز با منافع جمعی را نادرست و غیراخلاقی می‌داند. شاید از این نظر بتوان او را پیرو نجیب محفوظ ادیب بزرگ مصر دانست.

از آشتی و مدارا

یوسف شاهین همواره مدافع سرسخت آزادی عقیده و بیان بود و این مضمون را در بیشتر فیلم‌های خود بازتاب داده است. با بلند شدن موج بنیادگرایی و تعصب در کشورهای اسلامی، او در سال ۱۹۹۷ فیلم سرنوشت را ساخت و زندگی "ابن رشد" فیلسوف قرن ششم هجری را به عنوان الگویی برای تساهل و مداراجویی معرفی کرد.

شاهین در فیلم‌های آخر خود، جامعه مصر را به مثابه جامعه‌ای توفانی تصویر کرده که هر دم در انتظار لرزش سیاسی یا اضطراب اجتماعی است. این فضای ناپایدار و تا حدی دلهره‌آور در فیلم‌های مهاجر (۱۹۹۴) و فیلم "دیگری" (۱۹۹۹) به روشنی دیده می‌شود. آخرین فیلم او به نام "هرج و مرج" در قالب داستانی عشقی، ساختار اداری و دستگاه پلیس مصر را به باد حمله می‌گیرد.

میراث شاهین

یوسف شاهین در شهر اسکندریه در شمال مصر به دنیا آمده بود و به زادگاه خود عشق می‌ورزید. در چهار فیلم نیمه مستند که حالت اتوبیوگرافی دارند، از شهر محبوب خود تجلیل کرده است: اسکندریه چرا؟ (۱۹۷۹)، یک قصه مصری (۱۹۸۲)، اسکندریه همیشه و همیشه (۱۹۹۰) و اسکندریه تا نیویورک (۲۰۰۴).

یوسف شاهین در طول سال‌ها نه تنها موفق شد در چارچوب تنگ سینمای مصر فیلم‌های باارزشی بسازد، بلکه به سینماگران دیگر نیز آموخت که با وجود فشارهای سیاسی و محدودیت‌های فرهنگی، زوایای پنهان جامعه را بکاوند و از نابسامانی‌ها پرده بردارند. نسلی از سینماگران فرهیخته و پیشرو مصر یوسف شاهین را استاد خود می‌دانند: علی بدرخان، یسری نصرالله، رضوان کاشف، خالد یوسف و دیگران.

یوسف شاهین خود بازیگری زبردست بود و در چند فیلم خود ایفای نقش کرده بود. به علاوه، برخی از هنرمندان سینمای مصر با سینمای یوسف شاهین بود که به شکوفایی رسیدند: فاتن حمامه، محمود ملیجی و بازیگری که به شهرت جهانی رسید: عمر شریف.

در لیستی که چند سال پیش منتقدان سینمایی عرب به مناسبت صد سالگی سینمای مصر منتشر کردند، از صد فیلم برتر سینمای کشورهای عربی، ده فیلم به یوسف شاهین تعلق داشت.