یاسمن کیایی روزنامه نگار در تهران

حاصل این خاطره‌هایی را که مرحوم حسین عبدالله‌زاده حقیقی تعریف می‌کرد، در نمایشگاهی دیده شد که در خرداد امسال در خانه هنرمندان تهران به نمایش در آمد. حقیقی طراح قلم زر بود؛ قلمی که سالیان سال به عنوان تنها قلم موجود برای کار چاپ و حروفچینی استفاده می‌شد.

بانی این نمایشگاه گروه "رنگ پنجم" بود. گروهی که فعالیتش را بر تایپوگرافی فارسی متمرکز کرده و امسال چهارمین نمایشگاه خود را با عنوان «شاهنامه فردوسی» برگزار کرد. در کنار پوسترهای این نمایشگاه، آثاری به نمایش گذاشته شده که در طول چهار دهه گذشته با قلم زر از سوی گرافیست‌های نامدار ایرانی طراحی و اجرا شدند.

در بخش جنبی نمایشگاه که در واقع یادبودی است از حسین عبدالله‌زاده حقیقی، می توان جلد آلبوم‌های موسیقی، کتاب‌ها و پوسترهایی را دید که بسیاری از آنها خاطره‌انگیزند و با جمع شدن آنها در یک جا مشخص می شود که در طول ۳۰ سال گذشته تا چه اندازه از قلم زر برای طراحی و اجرای آثار گرافیکی استفاده شده است.

برخی از این آثار از سوی هنرمندانی ناشناس خلق شده‌اند، مانند جلد کتاب "سرنوشت یک انسان" که در سال ۱۳۵۷ چاپ شد. در کنار برخی دیگر از آنها اما نام گرافیست‌های سرشناس ایرانی از نسل‌های مختلف دیده می‌شود: ابراهیم حقیقی با جلد کتاب "همسایه‌ها"، مجید بلوچ با پوستر تبلیغاتی پودر برف(۱۳۴۲)، قباد شیوا با طراحی پوستر ارکستر مجلسی رادیو تلویزیون ایران(۱۳۵۱)، پرویز کلانتری با جلد آلبوم "رنگین کمون"(۱۳۵۵)، آیدین آغداشلو با طراحی جلد سه کتاب درباره هاوکز، کوبریک و پازولینی، رضا درخشانی با طراحی جلد آلبوم کنسرت گروه شیدا(۱۳۵۸) و ساعد مشکی با طراحی جلد کتاب آبلوموف.

اما بخش اصلی نمایشگاه با موضوع شاهنامه فردوسی داستان دیگری دارد. هر ایرانی از همان ابتدای تولدش حرف‌های زیادی درباره فردوسی می‌شنود و از وقتی به مدرسه می‌رود، چاره ای ندارد جز آنکه با شعرهای دشوار این ادیب فارسی زبان دست‌و‌پنجه نرم کند. شعرهایی که سال‌ها طول می‌کشد تا مفهوم برخی از ابیات آن را بفهمد و به جای حفظ کردن صرف ابیات، کمی هم به معنای آن فکر کند.

شاید همین موضوع موجب می شود فردوسی در ذهن بیشتر افراد به شکل فردی خشک و جدی که همیشه در فکر رستم و زال و رودابه است تصویر شود. اما در این نمایشگاه پوسترهایی به نمایش گذاشته شده‌اند که تصویر کاملا شادب و حتی در برخی موارد کمی شیطنت‌آمیز از شاهنامه را نمایش می‌دهند.

	پوستر حمیدرضا پورنصیری

ساناز ارجمند اثری را به نمایشگاه فرستاده که در آن، اسامی شخصیت‌های مثبت و منفی شاهنامه را روی کاغذی شبیه به دفتر مشق بچه‌های دبستانی نوشته. در یک ردیف نام‌های کاوه، فریدون، جمشید، رستم، سهراب، سیاوش و.. نوشته شده و همه آنها به خوب‌ها تعلق دارند و در ردیف دیگر که فهرست بدهاست نام افراسیاب، ضحاک، سلم و تور دیده می‌شود. حتی برخی از آنها به دلیل میزان خوبی یا بدی چند ضربدر هم در برابر اسم خود دارند.

یکی دیگر از پوسترهایی که چنین بازیگوشی‌های مفهومی و گرافیکی در آن دیده می‌شود اثر حمیدرضا پورنصیری است. این گرافیست اثر خود را به شکل صفحه اول یک نشریه زرد طراحی کرده که در مرکز آن تیتر درشت "سهراب کشته شد" با رنگ قرمز دیده می‌شود و در اطراف آن تیترهای دیگری مانند "از خون پسرم نمی‌گذرم"، "قاتل فراری در چنگ قانون" و "مردی همسرش را کشت" به چشم می‌خورد.

داستان رستم و سهراب در این نمایشگاه به چند شکل مختلف بیان شده است. این بخش از شاهنامه که روایتگر نبرد پدر و پسر و کشته شدن سهراب به دست رستم است چند نفر از گرافیست‌ها را به خود جلب کرده و هر کدام از آنها به شیوه‌ای با در هم آمیختن حروف تشکیل دهنده این دو نام تلاش کرده‌اند تا به متن داستان نزدیک شوند.

چند تن از این هنرمندان توانستند آثار تایپوگرافی جالبی با این موضوع خلق کنند که مریم جنگروی، حامد حکیمی و روح الله شفیعی از جمله آنها هستند. هر سه این هنرمندان از خوشنویسی فارسی استفاده کردند و با در هم تنیدن حروف، نبردی را یادآوری کردند که در شاهنامه به تفصیل درباره آن نوشته شده است.

بیژن و منیژه، زوج دیگری هستند که مورد توجه گرافیست‌ها قرار گرفتند و چند اثر در مورد آنها خلق شده است. از میان دیگر شخصیت‌هایی که در این نمایشگاه نامش چندین بار تکرار شده است می‌توان به اسفندیار اشاره کرد که او هم دستمایه خلق چند اثر خوب قرار گرفته است.

در برخی دیگر از آثار نمایشگاه تایپوگرافی شاهنامه فردوسی، محتوای اشعار فردوسی یا داستان‌هایی که او روایت کرده کمتر دیده می‌شود و هنرمندان تمام سعی خود را بر نمایش جلوه‌های گرافیکی استوار کرده‌اند.

یکی از این آثار، پوستری از گلناز پاکدل با نام "ستاره" است. از بالا تا پایین این پوستر که زمینه آن کاملا تیره است یکی از اشعار فردوسی با حروف تایپی ساده نوشته شده است. شعر در سیاهی پس زمینه گم شده و فقط نقطه‌های کلمات که به رنگ سفید هستند دیده می شود و کلمه "ستاره" در بخشی از شعر که آن هم با رنگ سفید چاپ شده است. حاصل کار به آسمانی تیره رنگ شباهت دارد که نقطه‌های کلمات، ستاره‌های آن هستند.

گروه رنگ پنجم که از چهار گرافیست ایرانی تشکیل شده در این نمایشگاه با استفاده از تجربه چهار نمایشگاه قبلی خود توانست آثار قابل توجهی را در معرض دید قرار دهد. آثاری که هم نام گرافیست‌های بزرگ کشور در کنار آنها دیده می‌شد و هم نام گرافیست‌های جوان.

این نمایشگاه علاوه بر تهران در دو شهرستان نیز برگزار می شود. تایپوگرافی‌های شاهنامه از ۱۹ خرداد تا ۲۰ تیر در اصفهان و از اول تا ششم تیر در مشهد به نمایش گذاشته می شوند.

رنگ پنجم از هفت سال پیش کار خود را آغاز کرد و مجید عباسی، بیژن صیفوری، علیرضا مصطفی‌زاده و ساعد مشکی اعضای آن هستند. آنها پیش از این سه نمایشگاه دیگر نیز برگزار کردند که به تایپوگرافی با موضوع‌های صادق هدایت، مولانا و ضرب المثل‌های ایرانی اختصاص داشتند.

نکته‌ای که در چهارمین نمایشگاه آنها به طور چشمگیری مشخص است به کم شدن کارهای هیجان‌زده در عرصه تایپوگرافی مربوط می‌شود. در نمایشگاه‌های پیشین گروه که آغاز آنها همزمان بود با جدی شدن بحث تایپوگرافی در میان گرافیست‌ها، برخی آثار پر هرج و مرج و بسیار آشفته دیده می‌شد اما این بار چنین آثاری بسیار اندک هستند.

به نظر می‌رسد با گذشت نزدیک به یک دهه از جریان تایپوگرافی امروزی، گرافیست‌ها به شکلی منطقی‌تر به آن نگاه می‌کنند و در کنار زیبایی بصری آثار خود به مفاهیم نیز توجه بیشتری می‌کنند.

شاید این تلاش‌ها در سال‌های آینده به همان روندی منجر شود که در بخشی از کتاب آثار چهارمین نمایشگاه تایپوگرافی ایرانی نیز از زبان حسین عبدالله‌زاده حقیقی بیان شده است: "خط به مثابه کارت ویزیت هر کشور است. کارت ویزیت فرهنگ ملت ما باید زیبایی خط و هنر ایران را در خود داشته باشد."

سه عکس از فضای نمایشگاه از سایت خانه هنرمندان ایران