سید ابوالحسن مختاباد کارشناس کتاب و نشر

روایت عبدالرحیم جعفری از این روز نشان می‌دهد که او هیچ تمایلی برای واگذاری یا به قول خودش"صلح" اموال خود نداشت و تلاش‌های پیش از این روز و حتی بعد از آن او، در اثبات مالکیتش بر امیرکبیر، که تا به امروز هم ادامه دارد، گواه این ادعا است.

آقای جعفری در گفت و گویی با نگارنده، آن روز را این گونه توصیف می‌کند: "ابتدای جلسه عصبانی می‌شوند و می‌گویند یا صلح نامه را امضا ‌کن یا این که بدیم پرونده دوباره به جریان بیفتد و ... پسرت را به دادگاه بکشیم و ... مدتی بگو مگو می‌کنم و در این میانه روحانی بلندپایه ای هم که در جلسه بودند و گفتگو را بر سر صلح نامه می شنود، ناگهان به میدان می‌آید وبا تحکم می‌گوید "این مرد از ارکان حکومت گذشته است .باید اعدام می‌شد، چطور تا حالا زنده است و اعدام نشده!؟"

"وقتی این سخنان را شنیدم ابتدا به پاسخی که دفتر اسناد ملی به استعلام دادگاه انقلاب داده بود فکر کردم. "طبق صفحه ۱۹۵ پرونده پس از استعلام دادگاه انقلاب از دفتر اسناد ملی جواب می دهند عبدالرحیم جعفری در رژیم گذشته کتاب های ضد رژیم چاپ می کرده و با افراد ضد رژیم سر و کار داشته."

او می گوید: "سخنان او مرا به وحشت می‌اندازد و نمی‌فهم که چه می‌کنم. مدتی در راهرو به انتظار می‌نشینم تا این که دوباره صدایم می‌کنند و هرچه می‌گویند بدون کلمه ای اعتراض انجام می‌دهم. نوشته‌ای را جلویم می‌گذارند و به این خیال که همان حکم یک سوم و دوسوم دادگاه را اجرا می‌کنند، امضایش می‌کنم. چون قبلا به من قول داده بودند که اگر یک سوم اموالم را بدهم، دوسومش برای خودم می‌ماند."

جعفری البته تلاش‌هایش را برای بازپس گیری امیر کبیر ادامه می‌دهد و درنهایت می‌تواند حکم دادگاه عالی، به ریاست آیت الله موسوی بجنوردی را مبنی بر بازگشت اموالش را بگیرد، اما این تلاشهای قانونی در مرحله عمل با مقاومت روبرو و سبب می‌شود که وی نتواند کاری از پیش ببرد.

به گفته آقای جعفری کارشناس رسیدگی کننده به این پرونده از سوی دادگاه حکم و صلح نامه سال ۶۲ را که بدون عمل کارشناسی و بدون وکیل امضا شده فاقد اعتبار می خواند، اما به جهت این که تنها آیت الله شاهرودی، رئیس قوه قضاییه ‌است که می تواند دستور به جریان افتادن دوباره این پرونده را بدهد، روند کلی کار متوقف است.

جالب آنکه در سال ۱۳۸۳ در مرکز دائرالمعارف بزرگ اسلامی مجلس بزرگداشتی برای خدمات جعفری ترتیب می‌دهند و بهاء الدین خرمشاهی در همان نشست در سخنانی از ستمی ‌که بر جعفری رفت یاد می‌کند و خواستار بازگشت انتشارات امیرکبیر به جعفری می‌شود و کار‌تا آنجا پیش رفت که نمایندگانی از طرف مدیر وقت امیر کبیر در همان مراسم حضور یافتند و به جعفری هدیه‌ای اهداء‌ می‌کنند. سخن عبدالرحیم جعفری در این مراسم معنادار بود؛ آنجا که گفت: "از اموال من به من هدیه می‌دهند."

آقای جعفری در بخش دوم خاطرات خود تمامی این رخدادها را از زمانی که به زندان می‌افتد(سال ۵۸) تا آزادی از زندان و در نهایت ماجرای واگذاری امیر کبیر و پی‌گیری‌های بعدی، به تفضیل و با اسناد و پیوست‌ها و مدارک فراوان شرح می‌دهد.

جلد سوم خاطرات بنیانگذار انتشارات امیر کبیر با عنوان "در جست و جوی عدالت" چند سالی است که در اداره کتاب ارشاد مانده و مجوز انتشار نمی‌گیرد. اگرچه آقای جعفری در تلاش است تا با رفع نواقص کتاب و نیز برخی ایرادات اداره ممیزی، کتاب را به بازار کتاب عرضه کند.

جلد اول و دوم خاطرات جعفری ۸۷ ساله (دوران کودکی تا قبل از انقلاب) با عنوان "در جست و جوی صبح" پیش از این منتشر شده بود و به تازگی به چاپ سوم رسید که برای کتابی با چنین حجمی (بیش از ۱۳۰۰ صفحه) توفیق بسیار محسوب می‌شود.

آقای جعفری تا زمانی که این انتشاراتی را واگذار کرد، بیش از ۲ هزار عنوان کتاب منتشر کرده بود که با کتاب‌های انتشارات خوارزمی، ابن سینا، و یکی دو ناشر دیگر که امتیازاتشان را امیر کبیر خریده بود، عناوین‌آن به سه هزار هم می‌رسید.

چنین حجمی از تولیدات در بخش خصوصی و حتی در بخش دولتی نشر ایران، چه قبل و چه بعد از انقلاب، تقریبا نظیری ندارد.

تنها حجم تولیدات نبود که امیر کبیر را به بزرگترین بنگاه انتشاراتی خاورمیانه تبدیل کرد، بلکه کیفیت و تنوع تولیدات این انتشاراتی هم اعتبار و منزلتی خاص برای آن تدارک دیده بود.

تدارک و انتشار فرهنگ ۶ جلدی معین، دائره‌المعارف مصاحب، فرهنگ انگلیسی و فارسی آریانپور و صدها عنوان کتاب‌های تالیفی و ترجمه‌ای و گرد آوردن و پرو بال دادن به مترجمان و نویسندگان و پژوهشگران شاخص از یک سو در دیگر سو شکل دهی و تعریف ساختاری علمی برای کار نشر که منظومه‌ای از ویراستاران حرفه‌ای، تا چاپخانه و کتابفروشی و توزیع و بقیه مراحل نشر در آن انجام بگیرد، از دیگر ابداعاتی بود که جعفری با امیرکبیر بنا گذاشت که او را به عنوان یکی از تاثیرگذار‌ترین ناشران تاریخ نشر ایران معرفی کرد.

جعفری در کتاب "در جست و جوی صبح" به تفصیل درباره تک تک تصمیمات و اتقاقات رخ داده در انتشارات امیر کبیر از بدو تولد تا قبل از انقلاب به تفصیل سخن گفته است و از این نظر کتاب حاضر یکی از منابع مرجع در رصد کردن تحولات تاریخ نشر ایران در ۸۰ سال اخیر به شمار می رود.

انتشارات امیر کبیر بعد از تصرف توسط سازمان تبلیغات اسلامی دوره‌های گوناگونی را گذراند. در ۱۵ سال ابتدایی حتی کتاب‌های تولیدی این انتشاراتی تجدید چاپ نمی‌شد، اما در میانه‌های دهه ۷۰ که مدیر عامل این موسسه عوض شد، در سیاست های تازه خود باز چاپ برخی از درخشانترین آثار تهیه شده توسط این انتشاراتی را عرضه کرد و آن را از وضعیت ساکن و خموده گذشته به در آورد.

هنوز هم آثاری از انتشارات امیر کبیر مورد اقبال عمومی قرار می گیرد که در دوره مدیریت عبدالرحیم جعفری تولید و منتشر شده بودند.

انتشارات امیرکبیر سال ۱۳۲۸ در ساختمانی در خیابان ناصر خسرو کار خود را آغاز کرد.

اولین‌ اثری‌ که‌ امیرکبیر در آغاز کار خود (یعنی‌ سال‌ ۱۳۲۸) منتشر کرد، جزوه‌ای‌ است‌ به ‌نام‌ نماز که‌ با نظر آیت‌الله حاج‌ میرزا خلیل‌ کمره‌ای‌ تصحیح‌ شده‌ بود و آخرین‌ اثری‌ که‌ منتشر شد (در سال‌ ۱۳۵۸) کتابی‌ است‌ نفیس‌ و محققانه‌ به‌نام‌ مکه‌ مکرمه‌ و مدینه‌ منوره‌ به‌ ترجمة‌ ‌ احمد آرام‌ که‌ اندکی‌ پس‌ از انتشار آن جعفری را دستگیر و روانه زندان کردند.

در سال آخر فعالیت جعفری (سال ۱۳۵۸) و تا قبل از به زندان رفتنش انتشارات امیر کبیرنزدیک‌ به‌ چهارصد و هشتاد (۴۸۰) عنوان‌ کتاب‌ در هشت‌ میلیون‌ نسخه‌ چاپ‌ و منتشر کرد که‌ از آن‌ میان‌ بیش‌ از یکصد و پنجاه‌ عنوان‌ برای‌ اولین‌ بار چاپ‌ شد.

در این‌ هنگام‌ برای‌ نزدیک‌ به‌ چهارصد (۴۰۰) عنوان‌ کتاب‌ با مؤلفان‌ و مترجمان‌ قرارداد منعقد شده‌ بود که‌ باید برای‌ اولین‌ بار چاپ‌ می‌گردید و حدود صد و پنجاه‌ (۱۵۰) عنوان‌ از آنها در بخشهای‌ حروفچینی‌ یا فیلمبرداری‌ یا ویرایش‌، و یا زیر چاپ‌ و در دست‌ صحافی‌ و آماده‌ انتشار بود.