محمدکاظم کاظمی نویسنده و شاعر افغان در مشهد

	این کتاب، حاوی مباحث کارآمد تحلیلی درباره شعر افغانستان و ویژگی های آن است

پیش از این نیز دو کتاب دیگر با ساختاری تقریبا مشابه و توسط پژوهشگران ایرانی درباره شعر امروز افغانستان چاپ شده است‌: "نمونه‌های شعر امروز افغانستان‌" به کوشش چنگیز پهلوان و "شعر زنان افغانستان‌" به کوشش مسعود میرشاهی‌.

اما کتاب حاضر، برتری های خاص خود را دارد که از آن میان‌، می‌توان به مباحث کارآمد تحلیلی درباره شعر افغانستان و ویژگی های آن اشاره کرد. مؤلف طی هفت گفتار، به تاریخچه شعر امروز افغانستان‌، شعر مهاجرت‌، درونمایه‌ها و قالبهای شعر معاصر افغانستان‌، تأثیرپذیری شعر مهاجرت از شعر پس از انقلاب ایران‌، مقایسه شعر مهاجرت و شعر داخل افغانستان و تعهد در شعر مهاجرت پرداخته، و این مباحث‌، غالباً به شکلی تحلیلی است‌، همراه با بیان دلایل و عوامل‌.

دیگر ویژگی مهم کتاب‌، اطلاعات مفیدی است که درباره جریان های سالهای اخیر شعر معاصر افغانستان به ویژه در محیط مهاجرت در آن آمده است‌، در حالی که در بسیاری از منابع موجود، درباره شعر سال های اخیر چیز بسیاری نمی‌توان یافت‌.

در همین راستا، می‌توان خوشبینی و نگاه مثبت مؤلف نسبت به جامعه مهاجر و اهل قلم آن را ستود. او ضمن برشمردن قابلیت ها و در عین حال محرومیت های مردم مهاجر، به کم‌کاری بعضی نهادهای رسمی ایران در این زمینه اشاره کرده است‌.

اما مؤلف با این که در مورد شعر سال های پس از کودتای هفت ثور، به ویژه در محیط ایران اطلاعات نسبتاً دقیقی آورده است‌، از جریانهای شعری سالهای پیش در داخل کشور، غالباً با اجمال یاد کرده است‌. او مثلاً در گزارشی که از تحولات شعر مهاجرت داده، حتی شب شعرهای مهاجران را با نام شرکت‌کنندگان آنها ذکر کرده است‌، ولی از کانون مهمی همچون انجمن نویسندگان افغانستان و فعالیت های آن در داخل کشور، چندان سخنی به میان نیاورده است‌. این عدم توازن‌، شاید به سبب ارتباط بیشتر مؤلف با جریانهای ادبی مهاجران در ایران بوده است‌.

موضوع دیگر قابل یادآوری‌، این است که مؤلف کوشیده‌است غالب جریانهای شعری و تحولات شعر افغانستان را به نحوی به جریانهای شعری ایران مرتبط بداند. البته این ارتباط در همه زمانه‌ها در حد چشمگیری وجود داشته است‌، اما به نظر می‌رسد در این کتاب‌، به این موضوع بیش از حد پرداخته شده و در عوض از تأثیرات تحولات اجتماعی و سیاسی افغانستان بر شعر این کشور کمتر سخن گفته شده است‌.

لغزش ها

کتاب "مویه‌های پامیر" با همه ارزشمندی هایش‌، از بعضی لغزش ها نیز بدور نیست که از این میان‌، به چند مورد می توان اشاره کرد:

* در صفحه ۷، واصف باختری از شاعران دوره استقلال افغانستان معرفی شده و گمان می‌رود که نویسنده او را با محمدسرور واصف شاعر مشروطه‌خواه اشتباه کرده است‌.

* در صفحه ۸، استاد خلیل‌الله خلیلی‌، سراینده اولین شعر نیمایی در افغانستان خوانده شده که این دقیق نیست‌. آن شعر خلیلی به واقع یک اثر کلاسیک مستزادمانند است‌.

* در صفحه ۱۲، استاد خلیلی از شاعران درون‌مرزی بعد از کودتای کمونیستی دانسته شده است که سخن درستی نیست‌.

به اینها باید افزود اشتباه هایی را که در مورد نام افراد رخ داده است‌، مثل "ابوالمعالی بیدل‌" (ص ۳۲۲)، "فتیح محمد منتظر" (ص ۹) و "نورالدین تره‌کی‌" (ص ۲۸۲) که به ترتیب باید "ابوالمعانی بیدل‌"، "فتح‌محمد منتظر" و "نورمحمد تره‌کی‌" می‌بودند.

به گمان، اگر مؤلفان ایرانی که به تألیف و ترجمه آثاری در مورد افغانستان می‌پردازند، کتاب های شان را پیش از چاپ به ملاحظه بعضی از اهل تحقیق افغانستان برسانند، این خطاها به میزان قابل توجهی کاهش می‌یابد.

چنان که گفته شد، بخش مهمی از کتاب‌، به گزینه‌ای از شعر امروز افغانستان اختصاص دارد. این گزینه نسبت به گزینه‌های مشابه‌، برتری هایی دارد، ولی با این همه، بعضی اسامی مهم را در آن نمی‌توان یافت و برعکس بعضی شاعرانی که کمتر مجال طرح داشتند، در آن دیده می‌شوند. مثلاً از نسل پیشین‌، یوسف آیینه (از پیشگامان شعر نو افغانستان‌) و از نسل جوان کسانی چون حسین حیدربیگی و محسن سعیدی در کتاب غایب‌اند و اینان می‌توانستند جایگزین بعضی اسامی موجود شوند.

هم‌چنین در اطلاعاتی که از زندگی و آثار شاعران آمده است‌، بعضی اشتباه ها می‌توان یافت که مهم‌ترین آن‌، یکی دانستن علامه سیداسماعیل بلخی و حاجی محمد اسماعیل و آمیختگی زندگی و شعر این دو تن است‌.

از این گذشته‌، به نظر می‌رسد که زندگینامه‌های بعضی شاعران به اجمال و از بعضی دیگر، به تفصیل آمده است و این‌، نوعی عدم توازن در کتاب ایجاد کرده است‌.

با این همه‌، نباید ارزش مباحث تحلیلی این کتاب درباره جوانب صوری و محتوایی شعر امروز افغانستان‌، به‌ویژه در حوزه شعر مهاجرت را از نظر دور داشت‌. به اینها می‌افزاییم نگاه نو و جوان‌گرایانه مؤلف را که سبب شده است شعر جوان افغانستان به صورت شایسته‌تری در این کتاب مطرح شود.

شناسنامه کتاب‌

نام کتاب: مویه‌های پامیر (شعر فارسی در افغانستان امروز)

گردآوردنده: بهروز ثروتی‌

نشر: انتشارات بین‌المللی الهدی‌

نوبت چاپ: اول‌، ۱۳۸۶ خورشیدی

شمارگان: ۲۰۰۰ نسخه‌

شمار صفحه ها: ۳۹۸

قطع: وزیری‌