نگاهی به سریال شهریار ساخته کمال تبریزی

از چند ماه پیش سریالی به عنوان "شهریار" با محوریت زندگی محمدحسین بهجت تبریزی، مشهور به شهریار، شاعر معاصر ایرانی در تلویزیون ایران در حال پخش است.

کارگردانی این سریال را کمال تبریزی از کارگردانان مطرح سینمای ایران بر عهده داشته و پخش آن حاشیه های گوناگونی، از دلخوری طرفداران شعرای هم دوره شهریار تا اعتراض خانواده این شاعر تبریزی را در پی داشته است.

کمال تبریزی با فیلم "لیلی با من است" به یکی از کارگردانان مطرح سینمای ایران تبدیل شد. لیلی با من است اولین فیلم انتقادی - کمدی مربوط به جنگ ایران و عراق بود. در این فیلم برای اولین بار به ترس مردم عادی از رفتن به جبهه و ریاکاری های بعضی از افراد حاضر در جبهه ها پرداخته می شد.

پس از آن هم کمال تبریزی با فیلم های "شیدا" و "مهر مادری" به نوعی این مسیر جسورانه را در انتخاب فیلمنامه ادامه داد که اوج آن فیلمنامه مارمولک، به نویسندگی پیمان قاسم خانی نویسده بسیاری از سریال های طنز به کارگردانی مهران مدیری، بود.

در مارمولک یک دزد، لباس روحانی می پوشید و با استفاده ازاین جابه جایی به نوعی بعضی از رفتارهای افراطی و یا عوامانه طبقه روحانیت به نقد گرفته می شد.

اما پس از مارمولک ناگهان کمال تبریزی همگام با جو غالب سینمای ایران که از سوی دولت حمایت می شد، فیلمنامه ای با عنوان "یک تکه نان" را برای ساخت انتخاب کرد که در گروه فیلم های معناگرا می گنجید. ژانری که در سال های اخیر با حمایت دولت تقویت شده است.

انتخاب پروژه شهریار نیز به نوعی می تواند ادامه مسیری که منجر به ساخت یک تکه نان شد در نظر گرفته شود. انتخاب شاعری که مورد ستایش نظام حاکم است و به نوعی از سوی دولت به عنوان نماد شعر معاصر ایران در مقابل دیگر شاعران معاصر که عموما میانه خوبی با دولت نداشته اند، معرفی می شود.

این تایید تا جایی پیش رفت که روز فوت شهریار به عنوان روز ملی "شعر و ادب فارسی" انتخاب شد که این مسئله با وجود شاعرانی چون فردوسی، حافظ، سعدی، مولوی و بسیاری از شاعران فارسی زبان دیگر با اعتراض و حتی تعجب بسیاری از ناظران روبرو شد.

البته هم شهری بودن و هم زبانی کارگردان با شاعر هم قاعدتا یکی از دلایل علاقمندی او به ساخت این سریال بوده است. شهریار شعرهای زیادی به زبان ترکی نیز دارد.

کمال تبریزی که تجربه ساخت فیلم و سریال در ژانرها ی متفاوت (لیلی با من است، همیشه پای یک زن در میان است و مارمولک در ژانر کمدی، مهر مادری و دوران سرکشی در ژانر اجتماعی، شیدا در ژانر ملودرام و یک تکه نان در ژانر معناگرا) را دارد، برای اولین بار به ساخت یک سریال از نوع زندگینامه ای - تاریخی روی آورده است.

شهریار دومین تجربه کمال تبریزی در ساخت سریال های تلویزیونی است. اولین مجموعه تلویزیونی او "دوران سرکشی" بود که حدود شش سال پیش از تلویزیون ایران پخش شد.

دوران سرکشی در ادامه همان مسیر پیشین فیلمسازی تبریزی یک سریال انتقادی - اجتماعی درباره دختران فراری بود که با وجود این که فقط از شبکه تهران پخش می شد توانست به یک سریال جنجالی و پرمخاطب تبدیل شود. البته همین جسورانه بودن باعث شد با سانسور نسبتا گسترده ای نیز مواجه شود.

به نظرمی رسد این بار کمال تبریزی با سریال شهریار نتوانسته اقبال عمومی و همین طور منتقدان را بدست آورد و این سریال در میان آثار تبریزی یکی از کم طرفدارترین هاست. شاید از این نظر فقط فیلم یک تکه نان با شهریار برابری کند. حتی فیلم سینمایی امسال او در جشنواره فیلم فجر، "همیشه پای یک زن در میان است" نیز با وجودی که به هیچ وجه مورد توجه منتقدان قرار نگرفت، سیمرغ بلورین فیلم برگزیده تماشاگران در جشنواره را از آن خود کرد.

سریال جنجالی

البته سریال شهریار با وجود کم اقبالی نسبی اش جنجال هایی را در میان بعضی مخاطبان که به نوعی خود را به آن مربوط احساس می کنند برانگیخته است. این جنجال ها بیشتر در جهت اعتراض به سریال است تا تایید آن.

چند روز پیش یکی از دختران شهریار در مصاحبه ای با یکی از خبرگزاری های ایرانی شدیدا به سریال شهریار اعتراض کرد و گفت آنچه در این سریال نمایش داده می شود، 10 درصد هم با زندگی این شاعر همخوانی ندارد.

دختر شهریار گفت طبق قانون حق مولف، حقوق این سریال متعلق به ورثه آقای شهریار است و از آنجایی که هیچ تماسی در مورد فیلمنامه این سریال با خانواده آقای شهریار برقرار نشده، این سریال "غیرمجاز" است.

البته کمال تبریزی به انتقادات خانم بهجت تبریزی پاسخ داد و گفت پسر بزرگ آقای شهریار فیلمنامه را دیده و طبق نظر او اصلاحاتی در آن صورت گرفته است و متن نهایی مورد تایید او بوده است.

آقای تبریزی البته از حذف حدود 50 دقیقه یکی از قسمت های اخیر این سریال خبر داد و گفت این مسئله بدون اطلاع او اتفاق افتاده است. او حتی به نوعی تهدید کرد که بخش های حذف شده سریال را در دانشگاه های ایران به نمایش خواهد گذاشت. تهدیدی که عملی شدن آن بعید به نظر می رسد.

البته یکی از مسئولان رده بالای تلویزیون ایران درباره انتقادات دختر آقای شهریار گفت بسیاری از این ناهمخوانی ها ماهیت کار نمایشی است.

یکی از دلایل دیگری که سریال شهریار را حساسیت برانگیز کرده حضورشاعران ناموری است که هم دوره شهریارند و همه آنها در سریال در کنار شهریار حضور دارند. فیلمنامه نویس و کارگردان شهریار برای بزرگ جلوه دادن این شاعر که شخصیت اصلی داستانشان است، شاعران دیگر را به نوعی سطح پایین تر از او نشان داده اند، که همین مسئله اعتراض طرفداران این شاعران را در بر داشته است.

به عنوان مثال در شهر قزوین جوی بر علیه این سریال به وجود آمده و گفته می شود مردم این شهر دیدن سریال شهریار را تحریم کرده اند. آنها معتقدند شخصیت عارف قزوینی در مجموعه شهریار (که احمد آقالو نقش او را بازی می کند) غیر واقعی است و این طور نبوده که او مدام در مدح و ستایش شهریار سخنوری کند و خود را دست کم بگیرد. همچنین خانواده ملک الشعرای بهار هم به شخصیت بهار در این مجموعه (که نقش او را سعید نیک پور بازی می کند) اعتراض کرده اند.

به نظر می رسد بیشتر این دسته اعتراض ها ناشی از آن باشد که سازندگان سریال شهریار سعی داشته اند او را شاعری پاک و منزه و بی عیب نشان بدهند. در نتیجه عیب های دیگران آشکار است و عیب های شهریار نهان. در این میان ایرج میرزا بیش از همه مورد اهانت قرار گرفته و هم از نظر شهریار مطرود است و هم از نظر نگاه حاکم بر داستان.

در مجموع به نظر می رسد هدف سریال شهریار نمایش نبوغ یک شاعر است و بس و این دسته اعتراضات نشان می دهد این نوع تبلیغ تا حدودی بر ضد هدف عمل کرده و مانع همذات پنداری تماشاگر با شهریار شده است.

انتخاب بازیگر نقش اصلی هم در ایجاد سمپاتی مخاطب با شاعر نقش مهمی دارد. کمال تبریزی پس از جستجوی فراوان یک چهره ناشناس را برا ی بازی در نقش نوجوانی و جوانی شهریار انتخاب کرده است.

اردشیر رستمی، از گرافیست های مشهور ایرانی که کمتر کسی چهره او را می شناسد، نقش جوانی شهریار را بازی کرده و سیروس گرجستانی با گریمی که به سختی می توان او را شناخت نقش میانسالی و پیری این شاعر آذربایجانی را بازی می کند که انصافا به او بی شباهت نیست.

شاید انتخاب یک بازیگر حرفه ای و مخاطب آشنا در ایجاد همذات پنداری و اساسا در اجرای یک شخصیت سمپات مفید می بود. اما تبریزی ترجیح داده مردم شهریار را بی پیشینه و بکر بینند.

تهیه کننده این سریال بیست و شش قسمتی نیز پروانه پرتو است که در بسیاری از سریال - فیلم های تاریخی حضور فعال داشته است و در این ژانر کاملا پر تجربه است. از آن جمله می توان به "روزهای به یاد ماندنی" (به کارگردانی همایون شهنواز که سریال "دلیران تنگستان" او معرف حضور بسیاری از ایرانی هاست)، ولایت عشق و تنهاترین سردار (داستان های زندگی امام رضا و امام حسن مجتبی، به کارگردانی مهدی فخیم زاده) و "مسافر ری" (داستان زندگی عبدالعظیم شخصیت مذهبی ایرانی ‌به کارگردانی داود میرباقری، کارگردان سریال امام علی) اشاره کرد.

پخش سریال شهریار هم اکنون در تلویزیون ایران ادامه دارد و تا چند هفته دیگر به پایان خواهد رسید.