رامین انوری
در کابل

چرا سریالهای هندی جنجال برانگیز شد؟

پافشاری وزارت اطلاعات و فرهنگ افغانستان به منع پخش پنج سریال خارجی از تلویزیون های خصوصی این کشور و حمایت قاطع شورای علمای افغانستان از این تصمیم، به نگرانی ها در مورد آینده کار رسانه های تصویری در این کشور دامن زده است.

با گذشت نزدیک به یک ماه از فیصله وزارت اطلاعات و فرهنگ افغانستان در این مورد، تلویزیون های خصوصی آرام آرام و یکی پی دیگری به این تصمیم تن می دهند و تا حالا حداقل پخش سه سریال تلویزیونی متوقف شده است.

اما چه چیزی وزارت اطلاعات و فرهنگ و شورای علما را برانگیخت تا به منع پخش این سریالها رای دهند.

در حال حاضر بیش از ده سریال خارجی که بیشتر آن تولیدات سینمای هند است، با برگردان و دبله فارسی و پشتو از تلویزیونهای خصوصی افغانستان پخش می شود.

این سریالها ظرف بیشتر از یک سال گذشته، به شکل سرسام آوری بیننده به خود جلب کرده و شاید تعداد کمی از افراد به ویژه در شهرهای افغانستان یافت شوند که با نامهای قهرمانهای اصلی این سریالها آشنایی نداشته باشند.

تفاوتهای فرهنگی

استدلالی که وزارت اطلاعات و فرهنگ افغانستان و شورای علما برای مخالفت با پخش این سریالها دارند، عمدتا این است که این سریالها در تضاد با ارزشهای اسلامی قرار دارند و نکاتی که در آن مطرح می شود، ممکن است ارزشهای موجود در یک جامعه اسلامی را خدشه دار کند.

داستانهای این سریالها، عمدتا مسایل خانوادگی جامعه هند را با جزییات دنبال می کند؛ مسایلی که شاید به دلایل تفاوتهای فرهنگی، با آنچه که در خانواده های افغانستان مورد قبول و پذیرش عموم قرار دارد، تا حدی متفاوت باشد.

به طور مثال، قهرمان اصلی داستان یکی از این سریالها که یک خانم است، بنا بر عوامل مختلفی در زندگی اش، مجبور می شود بیش از سه بار ازدواج کند و یا در مورد دیگری، به یک زن اتهام زده می شود که از مرد دیگری باردار شده و این اتهام همه خانواده را به شمول شوهرش از او دور می کند و بعد همه مشغولیت فکری این زن را این مسئله تشکیل می دهد که چگونه به تنهایی با این فرزند به ظاهر نامشروع زندگی کند و سرانجام در پی دفاع از خود و موقعیت خود برمی آید.

در جایی دیگری، پدری به یک "فرزند نامشروع" خود می گوید "برای دوست داشتن و با هم زندگی کردن، تنها داشتن رابطه های خونی شرط نیست، بلکه انسانها می توانند با داشتن روابط انسانی و عاطفی نیز همدیگر را بپذیرند..."

تابو؟

مطرح کردن اینگونه مسایل در جامعه سنتی افغانستان هنوز جا نیافتاده و از این رو، حساسیت ملاها و مسئولان وزارت اطلاعات و فرهنگ را می انگیزد.

در برخی موارد، بازی گران سریالهای هندی از احساسات درونی خود در مورد مسایلی حرف می زنند که در جامعه افغانستان و شاید هم، در خود جامعه هند، تا هنوز تابو دانسته می شود.

و یا هم در مواردی، در صحنه ای از سریال، گفتگو میان یک دختر و پسر جوان پخش می شود که به همدیگر ابراز عشق می کنند.

شورای علمای افغانستان می گوید، این گفتگوها و مکالمات باعث "گمراهی" مردم می شود.

مولوی عنایت الله بلیغ، عضو شورای علمای افغانستان و خطیب مسجد پل خشتی توضیح می دهد که کدام مشخصه ها آنان را وادار می کند تا خواستار جلوگیری از پخش یک سریال شوند: "سریالهای که مخالف دین و مخالف اخلاق اسلامی باشد، سریالهای که در آن طبقه نسوان به شکل عریان نشان داده شود و گپ های (در آن موجود باشد) که جاذب و تحریک آمیز باشد."

سانسور

مسئولان تلویزیون های خصوصی می گویند، تا حد امکان تلاش کرده اند از پخش صحنه های "عریان" جلوگیری کنند و این سانسور را با انداختن پرده های مغشوش روی دست و پا و حتی گردن و بخش های از روی هنرپیشه های زن انجام می دهند.

در این سریالها، حتی بت های که هندی ها آن را پرستش می کنند، با عین روش سانسور می شود تا جوابی به بخش دیگری از نگرانی علما و ملاهای افغانستان باشد که می گویند "سریالهای هندی فرهنگ بت پرستی را ترویج می کند."

مخالف اسلام؟

اما حالا باید دید که آیا نشان دادن یک گفتگوی عاشقانه میان یک دختر و پسر هندی که با هیچ صحنه ای عریان نیز همراه نیست، می تواند امری مخالف اسلام تلقی شود؟

آقای محقق می گوید: "در دنیای امروزی جلوگیری از پخش فیلم ها و سریال هایی که در آنها زنان با سر برهنه ظاهر می شوند، نوعی محال عرفی است و نمی توانیم جلوشان را بگیریم. عُسر و حرج است. آنها (زنان غیر مسلمان) مکلف نیستند مثل ما (زنان مسلمان) حجاب کنند."

او می افزاید: "نشان دادن سریال (ساخته شده در) کشورهای غیر اسلامی فکر نمی کنم مشکلی داشته باشد. امروزه در تمام کشورهای اسلامی صحنه های را که در آنها سر خانم های غیر مسلمان برهنه است، نشان می دهند."

انگیزه های زبانی؟

منتقدان تصامیم اخیر وزارت اطلاعات و فرهنگ افغانستان، به انگیزه دیگری نیز اشاره می کنند که به نظر آنان می تواند در این زمینه نقش داشته باشد.

پنج سریالی که دستور توقف پخش آن صادر شده، همه به زبان فارسی دبله شده اند، در حالی که چندین سریال دیگر هندی، تقریبا با عین داستان و موضوع، به زبان پشتو دبله شده اند که ممناعتی در پخش آن صورت نگرفته است.

رزاق مامون، روزنامه نگار و نویسنده افغان از جمله همین منتقدان است: "من فکر می کنم که دستور وزارت اطلاعات و فرهنگ به منع پخش پنج سریال هندی، کاملا انگیزه سیاسی دارد. هر پنج سریالی که مورد انتقاد قرار دارد، به زبان فارسی دبله شده اند و هیچ انتقادی به سریالهای هندی که زبان پشتو دبله شده اند، وارد نیست."

این انتقاد در حالی مطرح می شود که نگرانی در مورد سیاست های وزارت اطلاعات و فرهنگ در قبال مسئله زبانی در افغانستان، از قبل نیز وجود داشته است، اما وزارت اطلاعات و فرهنگ این نگرانی ها را بی اساس می خواند.

'شورای علما'

از سوی دیگر، دست اندرکاران رسانه های آزاد در افغانستان به این باور هستند که وزارت اطلاعات و فرهنگ افغانستان، به مرجعی تبدیل شده که خواستهای شورای علما، ملاها و حلقات تندرو اسلامی را برآورده می کند.

رحیم الله سمندر، رییس مرکز بین المللی روزنامه نگاری در همین زمینه می گوید: "از نظر انجمن ما، وزارت اطلاعات و فرهنگ به تنهایی منشا این کار نیست، بلکه منشا بزرگ دیگری دارد که آن شورای علمای افغانستان است."

آقای سمندر می افزاید: "شورای علما در هر چیزی مداخله می کند، در گذشته ها دخالت کرده و حالا هم مداخله می کند. یک تعداد از نمایندگان پارلمان هم که این موضوع را ابتدا گرم کردند و سپس عقب نشینی کردند. اما جناب وزیر صاحب (اطلاعات و فرهنگ) این مسایل را درک نکرد و بسیار با عجله به پیش رفتند که به نظر من نباید چنین می کرد."
وزارت اطلاعات و فرهنگ اما، این اتهام را به شدت رد کرده و می گوید که تصمیم به منع پخش سریالهای هندی، در جلسه مشترکی با نمایندگان تلویزیون های خصوصی اتخاذ شده است.

اتفاقات روزهای اخیر نشان داد که هشدارهای شورای علما و پافشاری وزارت اطلاعات و فرهنگ افغانستان در مورد سریالهای هندی، تا حدی نتیجه داده است، چون حداقل دو تلویزیون خصوصی تا حالا پخش سریالهای مورد انتقاد را متوقف کرده اند.

آنچه به یک نگرانی بزرگ برای روزنامه نگاران و دستاندرکاران تلویزیون های خصوصی تبدیل شده، این است که مبادا پیروی از تصمیم وزارت اطلاعات و فرهنگ و شورای علما، زمینه را برای "مداخله های" بیشتر این حلقات در کارهای رسانه ای در آینده فراهم کند.