پرتو پروین

این نویسنده قرن نوزدهم با قصه هایی چون "جوجه اردک زشت رو"، "ملکه برفی" و "پری دریایی کوچک" که به بیش از صد زبان ترجمه شده و هم چنان میلیونها خواننده دارد در ادبیات کودکان جهان جایگاهی زوال ناپذیر یافته است.

هدف از نامگذاری چنین روزی برقراری و حفظ پیوند میان کودکان سراسر جهان با پدیده کتابخوانی و مطالعه است. "هیات بین المللی کتاب برای خردسالان" که سازمانی غیرانتفاعی و جهانی است از حامیان مراسم فرهنگی است که در این روز برگزار می شود.

در ایران هم در این روز در بعضی از پارکها و فرهنگسراها ایستگاههای کتابخوانی برای کودکان و نوجوانان برپا می شود و آنها می توانند در زیر سایبانهایی که در فضای آزاد این اماکن برپا شده به مطالعه کتابهایی که در اختیارشان گذاشته می شود مشغول شوند. بعضی نهادهای مستقل نظیر "موسسه مادران امروز" و یا نهادهایی دولتی چون کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان مراسم "کتاب آزاد خوانی" برگزار می کنند اما این فعالیتها محدود به همین روز است و تداوم ندارد.

پیشینه ادبیات کودکان در ایران

به گفته چیستا یثربی، کارشناس مسائل کودکان و صاحب نظر در ادبیات کودک، در ایران تا زمانی که کودک به عنوان بزرگسالی کوچک نگریسته می شد و حتی از او انتظار می رفت در خردسالی، مسوولیت زندگی و خانواده را بدوش بکشد، ادبیات کودک وجود نداشت.

"حتی متون آموزشی کودکان را آثاری چون بوستان و گلستان سعدی و مثنوی معنوی تشکیل می دادند. اما در سالهای اخیر با به رسمیت شناخته شدن "دوران کودکی" به عنوان دوره ای ویژه از زندگی و رشد آدمی، ادبیاتی که مخاطب آن کودکان باشند و قوه تخیل آنها را پرورش دهد نیز پا به عرصه وجود نهاد."

در دوران جدید، این ادبیات با ترجمه کتابهای نویسندگانی چون هانس کریستین اندرسن به فارسی، پدید آمد. سپس در دهه های چهل و پنجاه شمسی آثاری که برای کودکان نوشته شد بیشتر معرف مفاهیم نمادین سیاسی بود که در قالب داستان ارائه می شد و هم برای کودک جذاب بود و هم خواننده بزرگسال را جلب می کرد. نمونه ای از این دست قصه های صمد بهرنگی و علی اشرف درویشیان است.

پس از انقلاب و در دهه شصت، داستانهای اخلاقی و مذهبی رونق گرفت و اغلب ناشران دولتی به انتشار این نوع آثار روی آوردند. در همین دهه توجه به تولید ادبیات کودکان بیشتر شد و یکی از بانیان اصلی این جریان کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان بود که با ایجاد شوراهای مختلف به این مهم پرداخت.

در همین حال شورای کتاب کودک هم با فعالیتهای کارشناسانه در زمینه آثاری که برای کودکان بوجود می آمد کمک بزرگی به رشد و تحول ادبیات کودک کرد.
در سالهای اخیر گرایش خوانندگان جوان بیشتر به آثار تخیلی و تمثیلی به چشم می خورد که در آنها دو نیروی خیر و شر در مقابل یکدیگر قرار می گیرند.

با وجود تحولاتی که در عرصه ادبیات کودک و نوجوان پدید آمده کارشناسان کتاب کودک معتقدند که در ایران نویسندگان آثار کودکان بجز چند استثنا نظیر هوشنگ مرادی کرمانی، خالق "قصه های مجید" که از شهرتی جهانی برخوردار است، هنوز به آن زبان روان، ساده و جذاب که لازمه نوشتن آثاری برای کودکان و نوجوانان است دست نیافته اند.

علاوه بر این اگرچه در زمینه شعر کودکان قدمهای مهمی برداشته شده و عرصه ادبیات کودکان پیش دبستانی و دبستانی پربار بوده است، در مورد نوجوانان آثار مهم و پرطرفدار چندانی بوجود نیامده زیرا مسائل این گروه سنی و نیازهای غریزی و بیدار شده آنها موضوعاتی است که غالبا در آن سوی خط قرمزهای ناپیدای جامعه قرار می گیرد.

با این حال نباید فراموش کرد که به همت کسانی چون حسین ابراهیمی الوند که از پیشگامان ترجمه رمانهای نوجوانان در ایران بوده و "خانه ترجمه" برای کودکان و نوجوانان را تاسیس کرده است در این زمینه هم گامهایی برداشته شده است. شکوه قاسم نیا و فرهاد اکبرپور هم از نویسندگانی بوده اند که کوشیده اند مسائل خاص نوجوانها را در آثاری ویژه آنها منعکس کنند.

وجود انجمن صنفی نویسندگان کودک و نوجوان هم از دیگر نشانه های رشد این ادبیات در عرصه فرهنگ ایران است.
ا
مشکل گرانی کتاب

با این حال باید گفت که به رغم گسترش استفاده از اینترنت و برپایی نمایشگاههای کتاب و حضور گسترده مردم از آنها، بازار کتاب همچنان از دسترس کودکان و نوجوانان قشرهای کم درآمد دور است و بیشتر خانواده های مرفه هستند که توانایی خرید آثار چند جلدی و پرطرفداری چون "هری پاتر"، "پارسیان و من" و "آن شرلی" را دارند. فرزندان خانواده های کم درآمد که برای کتابخوانی معمولا متکی به مجموعه های موجود در کتابخانه های فرهنگسرای منطقه خود هستند، برای به امانت گرفتن این آثارناگزیر می شوند ماهها در انتظار بمانند.