ابوالحسن نجوا کارشناس موسیقی

	محمد سعید شریفیان آهنگساز سمفونی خسوف که به تازگی عرضه عمومی شده است.

تاریخ شکل گیری این گونه موسیقایی به دوره آل بویه می رسد که در صدد تشخص دادن به شیعه در برابر اهل سنت و خلفای عباسی بوده ‌اند.

اما در دوره صفویه که تحریم موسیقی از سوی حکومت وقت روند رو به رشدی به خود گرفت، اهالی موسیقی بسیاری از ملودی ها و نغمه های موسیقی را در ساختاری نمایشی موسیقایی گنجاندند که از آن به عنوان تعزیه یاد می شود. به همین دلیل است که روح الله خالقی و ابوالحسن صبا، دو موسیقیدان شهیر ایرانی از تعزیه به عنوان یکی از حافظان اصلی موسیقی ردیفی ایران نام برده ‌اند. تعزیه و تعزیه خوانی در دوره قاجار و به خصوص دوران پنجاه ساله حکومت ناصرالدین شاه، رونقی شگفت انگیز پیدا کرد و به عنوان هنری قابل اعتنا سربرکشید.

برخی از شاخص ترین ردیف دانان و آوازخوانان ایرانی همانند ابوالحسن خان اقبال آذر و یا تاج اصفهانی در زمره تعزیه خوانان نامی ایران قرار داشتند.

اجرای تعزیه در دوره رضاشاه با ممانعت روبرو شد،‌ اما در دوره پهلوی دوم به عنوان سنتی نمایشی مورد تاکید قرار گرفت. این فرم نمایشی در سال های ابتدایی انقلاب هم با بی اعتنایی مسئولان جمهوری اسلامی روبرو شد، اما بعدها از گروه های تعزیه حمایت های چندی صورت گرفت.

اجرای تعزیه در دوره رضا شاه با ممانعت روبرو شد،‌ اما در دوره پهلوی دوم به عنوان سنتی نمایشی مورد تاکید قرار گرفت. این فرم نمایشی در سال های ابتدایی انقلاب هم با بی اعتنایی مسئولان جمهوری اسلامی روبرو شد ، اما بعدها از گروه های تعزیه حمایت های چندی صورت گرفت.

در تعزیه آنهایی که به نام اتقیا (هواداران امام حسین و خاندانش) نام برده می شوند از فرم های موسیقی آوازی استفاده می کنند و در دستگاه های معروف موسیقی ایرانی چون سه گاه، چهار گاه، نوا، شور و همایون آواز می خوانند و در مقابل آنهایی که در مقابل امام سوم شیعیان صف آرایی کردند اشقیا خوانده می شوند که اصولا تنها فرم به کار رفته در رفتار نمایشی آنها فرم های دکلمه است که از آن به عنوان اشتلم خوانی یاد می شود.

بر همین بنیاد است که علی معلم دامغانی، شاعر و ادب پژوه ایرانی در یک تقسیم بندی موسیقایی معتقد است: «به دلیل روحانی بودن موسیقی تمامی اتقیا (اهل تقوا) از فرم های آوازی استفاده می کنند و در مقابل دیگران از کلام های غیر موسیقایی». وی این نکته را در یازدهمین نشست نقد نغمه (دوشنبه ۲۴ دی) که به بررسی نغمه های عاشورایی اختصاص داشت، بیان کرد.

علاوه بر تعزیه، نوحه خوانی و سینه زنی نیز از دیگر سنت های موسیقایی دهه اول محرم و ایام عاشورا و اربعین ( چهلم کشته شدگان کربلا) به شمار می روند و خوانندگان این گونه از عزاداری را مداحی نام می ‌نهند که در یک دهه اخیر خود به پیشه ای جدی و پولساز برای گروهی از خوانندگان تبدیل شده است.

وعظ و خطابه ای که روحانیون در منابر می خوانندو پایان بندی سخنان آنها که از آن به عنوان گریز یاد می شود( اشاره ای به واقعه کربلا) و لحنی ملودیک وموسیقایی شبیه نوحه خوانی دارد، از دیگر فرم های موسیقایی است که برای این ایام واین رخداد به کار می رود.

تاثیر وتاثر موسیقی و نغمه های عاشورایی

تاریخ موسیقی ایران نشان می دهد که همه گاه هنر مندان موسیقی به نوعی از فرم های موسیقی مرتبط با قیام عاشورا تاثیر گرفته اند. نمونه های شاخص این تاثیر پذیری را می توان در آثار هنرمندانی چون حسین علیزاده ( در قطعه حصار و نی نوا) مجید انتظامی ( در موسیقی فیلم روز واقعه)،محمد سعید شریفیان( در سمفونی خسوف یا عاشورا)، سید محمد میرزمانی در آلبوم وداع با صدای حسام الدین سراج یافت.

حسین علیزاده در گفت وگویی با نگارنده گفت که قطعه حصار را با الهام از گروه‌ها ی عزاداری که به زنجیر زنان و سینه زنان شهره اند، ساخته است.

در مقابل این تاثیرات برخی مداحان (به خصوص در دوره کنونی) از فضای موسیقی پاپ هم برای نوحه خوانی و مراسم زنجیرزنی بهره برده اند و همین امر با اعتراض برخی از علما و روحانیون روبرو شده است. آنها معتقدند که در مکان های مذهبی و نیز در مراسم مذهبی، نوحه خوانی باید به سنت های گذشته صورت بگیرد و این گونه تغییرات در شعر و موسیقی سبب قدسیت زدایی از چهره های مذهبی و شاخص شیعیان می شود.

به گفته سید علیرضا میرعلینقی، مورخ و محقق موسیقی « در غرب هم وقتی وارد کلیسا می شویم موسیقی باخ شنیده می شود ونه موسیقی پاپ یا جاز اما متاسفانه چند سالی است که در برخی مکان های مذهبی ایران همانند برخی مساجد تکایا نغمه های موسیقی پاپ و جاز به گوش می رسد»

دکتر مصطفی کمال پور تراب در پاسخ به این پرسش که چرا در غرب و در سنت های موسیقایی آنان چنین تغییراتی رخ نمی دهد می‌گوید«کشیشان کلیسا خود اهل موسیقی‌ واز دانش موسیقی مطلوبی برخوردارند ، اما درایران به دلیل تحریمی که نسبت به موسیقی روا داشته شد، نوعی هرج ومرج بر فضای موسیقی مذهبی هم حاکم شده است که نتیجه آن را امروزه به این شکل می بینیم»

	یاد نامه پرده عشاق مجموعه ای از موسیقی مداحان قدیم تهران که از سوی موسسه نغمه شهر سازمان فرهنگی وهنری شهرداری تهران گرد آوری و منتشر شده است

درمقابل این سخنان علی معلم در همان نشست نغمه های عاشورایی تاکید کرد که ایرانیان هاضمه ای قوی دارند و در دراز مدت نغمه های موسیقی پاپ نیز باتغییراتی که وی از آن به عنوان ایرانیزه شدن یاد می‌کند، در فضای موسیقی اصیل ایرانی حل خواهد شد.

برابر پژوهش های آقای میر علینقی «مداحان قدیم ایران ضمن اینکه از درک شعری خوبی برخوردار بودندودستگاههای موسیقی ایرانی را به خوبی می شناختند، حافظه شعری بالایی داشتند و تا ۱۰۰هزار بیت شعر از دیوان های شعرای معروفی چون حافظ وسعدی وفردوسی را در حفظ داشتند»، اما وی معتقد است «مداحان کنونی ۱۰۰بیت شعر را هم در حافظه ندارند»

نکته افتراق اصلی مداحی های قدیم با امروز در شغل شدن آن است که برای برخی از آنها فضای کاری پرسودی را رقم زده است ویکی از دلایل آنکه آنها به استفاده از فرم های موسیقی پاپ و امروزین در مداحی‌های خود تشویق شده اند،جلب و جذب مخاطب بیشتر برای مداحی های خود است. در حالی که درگذشته ، مداحان کار خود را به عشق امام سوم شیعیان و یا دیگر بزرگان دین انجام می دادند و هیچ چشم داشت مادی از بابت خواندن خود نداشتند.

نبود منابع صوتی

از دیگر عوامل رویکرد برخی مداحان به فرم های مختلف موسیقی امروزین ، نبود منابع صوتی از گذشته مداحی در ایران است. با وجود تعلق خاطر دولت جمهوری اسلامی به مذهب تشیع پژوهش های صورت گرفته دراین زمینه از انگشتان یک دست هم تجاوز نمی کند. قدیمی ترین گردآوری دراین زمینه را خانم فوزیه مجد در سال ۱۳۵۲ انجام دادکه دو سال قبل درقالب یک سی دی با عنوان اربعین در بوشهر از سوی انتشارات ماهور به بازار موسیقی عرضه شد.دراین کار نوحه ها و عزاداری های برخی از شاخص ترین نوحه خوانان بوشهر( همانند بخشو کردی زاده) آمده است.

اوایل دهه هفتاد نیز آلبومی ۴ ساعته از موسیقی عزاداری در نواحی مختلف ایران توسط محمد علی صفری گرد آوری و از سوی مرکز موسیقی وزارت ارشاد به بازار عرضه شد.

دراین زمینه برخی از مداحان معروف همانند صادق آهنگران ویا غلام کویتی پور آثار خوانده شده توسط خود را در قالب ارکسترال هم انتشار داده اند.

اوایل امسال نیز موسسه نغمه شهر سازمان فرهنگی وهنری شهرداری تهران در اقدامی مناسب مجموعه ۸ سی دی از مداحان قدیم تهران را با عنوان یاد نامه پرده عشاق و با مقدمه ای درمعرفی هر فرد به بازار موسیقی های مذهبی عرضه کرد که درنوع خود اقدامی قابل اعتنا به شمار می رود.

در کنار آن برخی فعالیت ها هم صورت گرفت که هنوز فرصت انتشار پیدا نکرده‌اند که از جمله آنها می توان به گردآوری ۳۰۰ نغمه ضربی از تعزیه‌‌های مناطق مختلف ایران از سوی جلال الدین محمدیان اشاره کرد که محمدیان( خواننده موسیقی‌که پدرش هم تعزیه خوانی بنام بوده است) در گفت و گویی با نگارنده از ضبط ۶۰ قطعه آن سخن گفت و افزود که صدا و سیما برای ضبط بقیه قطعه ها تا کنون کاری نکرده است.