کتاب ‌شناسی شاهرخ مسکوب

بهروز شيدا، پژوهشگر و منتقد ادبی ساکن سوئد، کتاب‌شناسی فشرده‌ شاهرخ مسکوب، نويسنده و پژوهشگر بنام فرهنگ و ادب ايران را که روز ۱۲ آوريل ۲۰۰۵ در سن ۸۱ سالگی در بيمارستانی در پاريس درگذشت، در دست انتشار دارد.

اين کتاب شناسی، نيمی از يک کتاب کم حجم است که نيم ديگر آن، به سخنرانی يوسف اسحاق‌پور در مراسم بزرگداشت مسکوب اختصاص يافته است و انتشارات خاوران، ناشر آثار مسکوب در خارج از کشور، آن را منتشر می‌کند.

بهروز شيدا که تا به حال هفت کتاب در زمينه‌ی ادبيات روانه‌ بازار کتاب کرده است، درباره‌ اين کتاب‌شناسی چنين توضيح می‌دهد: "در کتاب شناسی خود، کتاب های شاهرخ مسکوب را به سرعت خوانده ام؛ تيتر ها، فصل‌بندی ها، شاعرانه گی ها، جست وجوها؛ جان کتاب ها را. انگار خود شاهرخ مسکوب خواسته باشد از منظر سوم شخص با مهمانان خود، در فرصتی اندک، از کتاب های خويش بگويد؛ از حاصلِ يک هستی در سی صفحه".

در اين کتاب شناسی که زير عنوان "برگی از باغ حضور؛ گردی از خاک عبور" نوشته شده، به هفده کتاب شاهرخ مسکوب، به ترتيب تاريخ انتشار، توجه شده است.

'شاهنامه‌ خوانی در زندان'

آثار مسکوب در سال‌های پيش از انقلاب عبارتند از: مقدمه ای بر رستم و اسفنديار (شرکت سهامی کتاب‌های جيبی، ۱۳۴۲)، سوگ سياوش در مرگ و رستاخيز (انتشارات خوارزمی، ۱۳۵۰) و در کوی دوست (انتشارات خوارزمی، ۱۳۵۷). دو کتاب نخست، به دو قصه از شاهنامه‌ فردوسی می‌پردازند و کتاب آخر گشتی در ديوان حافظ می‌زند.

شاهرخ مسکوب در سال ۱۳۲۴ وارد دانشکده‌ی حقوق دانشگاه تهران شد و در همين سال به عضويت حزب توده درآمد. وی عضو کميته‌ی رهبری تشکيلات کل شهرستان‌ها، از مسئولين کميته‌های ايالتی خوزستان، فارس و اصفهان بود.

پس از کودتای ۲۸ مرداد، همراه با چندتن ديگر از روشنفکران به زندان قزل‌قلعه افتاد. به گفته‌ نصرت‌الله نوح، مسکوب در زندان، کلاس شاهنامه‌ خوانی برپا کرده بود و شاگردان وی از جمله، بزرگانی چون مهرداد بهار و انجوی شيرازی بودند. پس از خلاصی از زندان در سال ۱۳۳۶، از حزب توده گسست و به فرهنگ و ادبيات ايران و جهان پرداخت و کتاب مقدمه‌ای بر رستم و اسفنديار را که حاصل آن کلاس‌ها در زندان بود منتشر کرد.

بهروز شيدا درباره‌ اين که مسکوب، در جهان حماسی شاهنامه‌ی فردوسی در جست و جوی چه بوده است، چنين توضيح می‌دهد: "شاهرخ مسکوب در آثاری که در مورد جهان حماسه ايرانی نوشته است، بيش از هر چيز به يک حضور، يک تفاوت و يک حکم آرزومندانه می‌نگرد در يک آينه".

"آينه، جهان حماسه‌ی ايرانی است، که نه به عنوان سند افتخار قوم ايرانی، که به عنوان يک ساختار نگريسته می شود؛ ساختاری که اگرچه از انديشه ايرانی رنگ می پذيرد، اما بيش از هرچيز بر بنيان عناصر همه شمولی چون حضور جهان دوقطبی، لزوم خويش کاری، شباهت ها و تعارض‌های گيتی و جهان مينوی، سايه تقدير گزيرناپذير فراز آمده است."

"شاهرخ مسکوب در اين آينه به حضور دغدغه‌های هستی شناسانه انسان می‌نگرد؛ به واکنش های جان پروسوسه آدمی در برابر پرسش های هميشه؛ به واکنش آدمی در برابرِ مرگ، رقابت، قدرت، تنهايی. به تفاوت ها نيز می نگرد؛ به تفاوتِ جهان اسطوره ای - حماسی انسان ايرانی با جهان اسطوره ای- حماسی انسان غربی؛ بر مبنای جست وجوی ريشه های جهان حماسه ايرانی در تاريخ ايران."

به عقيده‌ی شيدا، "حکم آرزومندانه شاهرخ مسکوب اين است: تنها کسانی بر زخم حضور مرگ ستم پيشه مرهم می گذارند، که کوچکی بگذارند، وفای به عهد پيشه کنند، رسم ياوری پاس بدارند، وسوسه قدرت به هيچ بگيرند؛ شايد يادآوری فضيلت هايی که پس از کودتای سال ۱۳۳۲ به خاک افتادند".

مرگ

مسکوب، مرگ را ماهی سياه ريزه‌ای می‌دانست که جوی تاريک رگ‌هايش را دور می‌زند. بهروز شيدا درباره‌ی بازتاب اين مرگ‌انديشی در آثار مسکوب، چنين می‌گويد: "هيچ کس نيست که حضور مرگ را خوش بدارد. مرگ زشتی تمام است. پاره‌ای اما، حضور مرگ را در گذر هر لحظه می يابند؛ جان هايی تراژيک که تنگنای جهان را مفری می‌جويند؛ بی قرار، خسته، معترض؛ بی‌آن که کسی به تمامی بداند چرا به اين حال دچاراند.

شاهرخ مسکوب به اين حال دچار است: سنگينی لحظه را حس می کند، سقوط جسم را دريغ می خورد، به حضور مرگ معترض است. پس راز جاودانگی می‌پرسد؛ گفت وگويی با ساکنان جهان حماسی؛ ره‌ گذران جهان عرفان؛ سرکشانِ روزگار؛ پرسشی از خود و خاک و درخت و آفتاب و سايه در باغ و کوچه باغ: چگونه می توان به جسم رفت و به نام ماند؟"

کتاب ‌شناسی "برگی از باغ حضور؛ گردی از خاک عبور"، آن دسته از آثاری را که مسکوب با نام مستعار نوشته است نيز در برمی‌گيرد. اين کتاب‌ها عبارتند از: درباره‌ی جهاد و شهادت (کسرا احمدی، انتشارات خاوران،۱۳۷۱)، مسافرنامه (ش.البرزی، نشر مطالعات ايرانی، امريکا،۱۳۶۲)، و بررسی عقلانی حق، قانون و عدالت در اسلام (م. کوهيار، ۱۳۷۴، انتشارات خاوران).

مسکوب روی تحليل‌های خود بر آثار حماسی، نام مستعار نگذاشته است. شيدا در پاسخ به اين که او چرا برای پاره‌ای از کارهايش از نام مستعار استفاده می‌کرد، می‌گويد: "همه چرايی انتخاب نام مستعار برای اين سه کتاب را البته تنها خودِ شاهرخ مسکوب می توانست توضيح دهد. اما باتوجه به اين که دو کتابِ جهاد و شهادت و بررسی حق، قانون و عدالت در اسلام، نگاهی انتقادی- افشاگرانه به احکام اسلامی و جمهوری اسلامی‌اند، استفاده از نام مستعار برای آن ها بايد دلايل سياسی داشته باشد؛ راهی برای گريز از خطرِ در کمين. در مورد مسافرنامه اما، بايد دلايل ديگری وجود داشته باشد. مسافرنامه نخستين اثر غيرپژوهشی شاهرخ مسکوب است. شايد او هنوز به اين نوع کار تنها به مثابه تفنن می نگريسته است؛ تفننی تر از آن که نام واقعی خود را بر آن بگذارد".

به عقيده‌ی شيدا "سايه شاهرخ مسکوب در همه کارهای خلاقانه اش پيدا است. پس همه آثار خلاقانه‌ی او نوعی رمان- خاطره‌اند".

فرهنگ ايران

مسافرنامه، که شرح سفرهای راوی و نمايان‌گر وضعيت حاکم بر زندگی روشنفکران ايران در دهه‌ی ۶۰ است و در آمريکا چاپ و منتشر شده، نخستين کار مسکوب در خارج از کشور به شمار می‌آيد که اگرچه با نام اصلی او منتشر نشده است، اما دغدغه‌ خويش ‌نگاری ‌ای که در آن وجود دارد، در چهار کتاب بعدی او ادامه پيدا می‌کند: گفت و گو در باغ (نشر باغ آينه،۱۳۷۰) که شرح گفت و گوی راوی با نقاشی به نام فرهاد است که فقط باغ می‌کشد؛ سفر در خواب (انتشارات خاوران، ۱۳۷۷) که روايتی از ياران و روزهای گذشته‌ی راوی است؛ خواب و خاموشی که در لابه‌لای شرح سه مرگ، از خود مسکوب نيز می‌گويد؛ و روزها در راه (انتشارات خاوران، ۱۳۷۹) که روزنگاری‌های نويسنده است.

دل‌ مشغولی عمده‌ی مسکوب، در طول بيست سال زندگی در غربت، تحقيق در حيطه‌ فرهنگ ايران بود.

کتاب‌های مليت و زبان: نقش ديوان، دين و عرفان در نثر فارسی (انتشارات خاوران، ۱۳۶۸)، خواب و خاموشی (نشر دفتر خاک، ۱۹۹۴)، و دربارة سياست و فرهنگ: در گفت وگو با علی بنو عزيزی (انتشارات خاوران، ۱۳۷۳) در خارج از کشور و با نام اصلی او منتشر شده است.

در سال‌های پس از انقلاب، شش اثر از او نيز در ايران منتشر شد: چند گفتار در فرهنگ ايران (نشر زنده رود،۱۳۷۱)، داستان ادبيات و سرگذشت اجتماع: ۱۳۱۵-۱۳۰۰ (نشر پژوهشی فرزان روز.۱۳۷۳)، تن پهلوان و روان خردمند (طرح نو، ۱۳۷۴)، کتاب مرتضی کيوان (نشر کتاب نادر، ۱۳۸۲)، ارمغان مور (نشر نی، ۱۳۸۴) و گفت و گو در باغ. کتاب مليت و زبان در سال ۱۳۷۳ با عنوان هويت ايرانی و زبان فارسی در تهران بازچاپ شد.

از شيدا تا به حال سيزده کتاب منتشر شده است؛ از جمله در سوک آبی‌ آب‌ها، از تلخی‌ی فراق تا تقدس تکليف، گم‌شده در فاصله‌ی دو اندوه، کابوس بلند تيز دندان (ويراستاری خاطرات زندان)، تراژدی‌های ناتمام در قاب قدرت، مخمل سرخ رويا و پنجره‌ای به بيشه‌ی اشاره که توسط نشر باران در سوئد منتشر شده است.