بهزاد بلور

يکماه پيش اين فيلم مستند رو ديدم و ديوونه شدم. باورم نمی شد در عمق چند متری تهران امروز چه شهرهائی خراب و ساخته شده. و سابقه اين منطقه به زمان ديوهای افسانه ای می رسه!
بالاخره با سليمان شريف پور سازنده و محققی که اين فيلم رو با بودجه شخصيش ساخته تماس گرفتم .

دوست دارم درباره تهران عتيق برامون صحبت کنين، اصلاً چرا آقا محمد خان قاجار اين روستا رو به عنوان پايتخت انتخاب کرد؟
سليمان شريف پور: چند دليل داشت. يکی سلسله کوه های البرز بود که در پشت سر تهران قرار داشت. در مقابل اين منطقه يک دشت وسيع هم قرار داشت که بسيار حاصلخيز بود. اين دشت در حقيقت در گذشته به نام "دشت ری" معروف بود. ری يکی از شهرهای بسيار قديميه. شما در کتيبه بيستون به اسم ری برخورد می کنيد. موقعيت جغرافيايی ری در اون دوره که بخش اعظم اقتصاد وابسته به کشاورزی و دامداری بوده، خيلی مناسب بود.

از زمان صفوی دور تهران رو بارو کشيده بودند. به همين خاطر آقا محمد خان اينجا رو به عنوان يک استقرارگاه اوليه انتخاب می کنه و آرام آرام می بينه تهران بهترين جا برای پايتختی هست. به خاطر اينکه به طايفه خودش نزديک بود و اگر حمله ای می شد می تونست از راه کوهستان خيلی راحت فراربکنه و به سمت ترکمن ها، طايفه خودش پناه ببره.

بعد هم يک ديواره دفاعی يا همون کوه های البرز از پشت شهر رو احاطه می کنه. پس از پشت هم کسی نمی تونست بهش حمله کنه! اگر کسی می خواست از جلو حمله کنه، در فاصله چندين کيلومتری دشمن رو می ديد و خودش رو مجهز می کرد. به هر حال بخش اعظم انتخاب تهران به خاطر اين مسائل بود.

برج و باروهايی که در دوران صفوی درست شده الان در کجای تهرانه؟
بازار و کاخ گلستان بافت اصلی تهران بوده. بقيه اون، روستاهای مختلفی بوده که در اطرافش قرار داشتند. در حقيقت تهران امروزی مجموعه ای از روستاهای قديم ری هست. مثلاً قلهک ده بوده، تجريش و درروس هر دو ده بودند. اگر دقت کنيد هنوز هم ميگن محله حسن آباد، تقی آباد، ممد آباد، مهدی آباد و اکثر اين روستاها به لفظ آباد تموم می شدند.

معنی اسم تهران چی بوده؟
راجع به تهران زياد صحبت شده. اما من به چيزی که خودم رو در وحله اول به رضايت برسونه نرسيدم. در چندين سفرنامه اسم تهران آمده. آقای دکتر کامبخش از باستان شناسان قديمی هستند که کار حفاری و باستان شناسی منطقه قيطريه به عهده ايشون بوده. طبق گفته خودشون وقتی اونجا بودند و عده ای از طرف دولت مشغول خاک برداری اون منطقه بودند، يک سری سفال های قديمی رو از زير خاک پيدا می کنند.

درروس هم جزو اين محلات بود. در اونجا وقتی حفاری انجام می شده سفال قديمی از ريزش خاک بيرون می آمد. يا مثلاً پل رومی يا سلطنت آباد که امروزه به پاسداران معروفه، تماماً پر بود از اين سفال ها. اين محلات در بين رودخانه دربند و رودخانه ای که از دارآباد سرچشمه ميگيره بوده که يک جماعت خاص در اونجا زندگی می کردند. اين عده مرده های خودشون رو در اونجا خاک می کردند. از طريق پيدا شدن اين گورستان ها، دکتر کامبخش تونستند بخشی از اين فرهنگ رو بيان کنند.

اين موضوع به چند سال پيش بر می گرده؟
يکی از قديمی ترين دوره ها، دوره ای هست که در چشمه علی و در جنوب تهران (که الان منطقه ۲۰ تهران هست) پيدا شده که ۸۰۰۰ سال پيش، يک قوم از ايرانی ها در اونجا زندگی می کردند.

اين قوم چه خصوصياتی داشت؟
به دليل اينکه دشت در مقابلشون بوده و با کشاورزی آشنا بودند، اکثراً کشاورز بودند. حيوانات رو هم اهلی کرده بودند و از اونها استفاده می کردند. سفال گری هم در اين دوران هنر خاص يک يا چند خانواده نبود بلکه همه سفال گر بودند. يکی از نظريه ها ميگه که ديو ها از همين قوم بودند.

ديو؟ منظورتون مردمانی بودند که به چشم بعضی ها ديو جلوه می کردند؟
بله. به نوعی عده ای معتقند که اين مردم "ديو" بودند. بعضی ها ميگن ديوها ملت های غير آريايی بودند که کم کم مغلوب نژاد آريايی شدند.

پس اين تمدن و بقايای سفالی مربوط ميشه به اين ديوها، درسته؟
ما در حقيقت دنبال صحت اين موضوع هستيم. از فردوسی نقل می کنم که دعوای اول ايرانی ها رو با ديوها از زمان کيومرث، اولين پادشاه ميدونه. بعد خودش ميگه "تو حرف های من را دروغ و فسانه مخوان، از او هر که اندر خورد با خرد دگر بر ره رمز معنی برد" معلومه در لابلای شعرهای فردوسی رمزهايی نهفته است که به نظر من بچه های جوون بايد الان دنبال اين رمزها برن!

قسمتی از کاتولوگ فيلم مستند "تهران عتيق" :

اقوام اوليه حدود ۸۰۰۰ سال پيش به ناحيه ای که امروزه به اون تهران می گيم ، در نزديکی چشمه علی، استقرار پيدا می کنن و به مدت ۲۰۰۰ سال در اونجا زندگی کردن.

بعد از آن مدتی از آنجا محو شدن. در اين مورد چند نظريه وجود داره. يکی اينکه هوای آنجا به حدی گرم شد که چشمه ای که آب آشاميدنی آنها را تامين می کرد خشک شد و آنها به علت کمبود آب از آنجاهجرت کردن.

بعد از گذشت چند سال، در اواخر هزاره دوم قبل از ميلاد، شروع مهاجرت ها از نواحی ديگه آغاز شد. يکی از اقوامی که به اين ناحيه مهاجرت کرد در قيطريه امروزی ساکن شدن.

بنابراين ما در اين ناحيه چند دوره سکنه داريم، هزاره ششم قبل از ميلاد، هزاره پنجم قبل از ميلاد و اوايل هزاره چهارم قبل از ميلاد. بعد از اون ما سکنه ای نداريم تا هزاره دوم قبل از ميلاد که در تپه قيطريه وجود داشت.

از اون به بعد در اين ناحيه تهران سکنه وجود داشت تا دوران حکومت ها که اوليش حکومت مادها بود و بعد هخامنشی ها. در دوران حکومت هخامنشی ری يکی از مراکز مهم محسوب می شد که تهران يکی از روستاهاش بود.

بنابراين تهران از هزاره دوم قبل از ميلاد، به عنوان يکی از روستاهای جانبی ری محل سکونت مردم بوده.

تهران تا حدود ۲۰۰ سال پيش روستايی بود از روستاهای شهر تاريخی ری که توسط آقا محمد خان قاجار به عنوان پايتخت انتخاب شد. آقا محمد خان قاجار در تهران تاجگذاری کرد و سند اين شهر به نام قاجار زده شد.

از اون به بعد تهران گسترش پيدا کرد تا جايی که روستاهای اطراف ضميمه اون شدن. حتی امروز بلندترين نقطه طولی و عرضی اون به چند ده کيلومتر می رسه.