مهدی جامی

به دعوت انجمن سخن، که از انجمنهای فرهنگی ايرانيان مقيم لندن است، گلچينی از اهل قلم، ادب دوستان، هنرمندان، فعالان سياسی و نويسندگان در سالن نمايش فيلم مدرسه مطالعات آسيايی و آفريقايی دانشگاه لندن ( SOAS) گرد هم آمده بودند تا با حضور بهمن مقصودلو فيلمش را تماشا کنند و با او گفتگو کنند.

تجربه ديدن احمد محمود بر پرده با آن شخصيت گيرا و صميمی تجربه ای لذت بخش برای همه حاضران بود. او گاه از قصه هايش می خواند، گاه از خاطراتش می گفت، گاه حکيمانه تجربه مردی سالخورده و سرد و گرم چشيده را با تماشاگر در ميان می گذاشت و گاه با ظرافتها و نکته سنجی هايش بيننده را می خنداند.

در چهره احمد محمود که غرق کتاب بود و سيگار و گاه سرحال تر بود و گاه لرزش بيشتری در دست و صورت داشت سيمای مردی ديده می شد که همه عمر را به سختی و مرارت گذرانده اما از ايران دل نبريده است و به خوزستان و مردمش صميمانه محبت می ورزد.

يکبار گفت که هيچ خانواده ای در کشور ما نيست که کسی از بستگانش زندان سياسی را تجربه نکرده باشد. از تجربه خود در دوره دستگيری افسران حزب توده گفت. از زندان و عشق و فقر. از سانسور سلطنت و جمهوری. و از اينکه چگونه ظرف دو ماه زمين سوخته را نوشت تا به همه بگويد مهاجرانی که به دليل جنگ از شهر و ديار خود آواره می شوند و به ديگر شهرها می روند خائن و ترسو نيستند. تا به مردمی که در شهرهای امن تر هنوز نمی دانستند جنگ چيست از مزه جنگ و آوارگی بگويد. و اينکه کسی بر کتابهايش نقدی ننوشت مگر يک نفر که می خواست بگويد چرا به اين مرد کمونيست ميدان انتشار داده ايد!

من با هر کس که صحبت کردم از تجربه ديدن احمد محمود در اين فيلم راضی بود. به طور طبيعی در گفت و گوی پس از فيلم صحبت شد از اينکه پس چرا ما از ديگر چهره هامان فيلمی نمی سازيم. يا چرا در همين فيلم بسيار جنبه های زندگی محمود ناگفته ماند. همسر او کجا بود؟ بچه هايش، دوستانش، پاتوق هايش؟

اگر برای دوستی مقصودلو با احمد محمود نبود شايد هرگز اين فيلم هم ساخته نمی شد و محمود هم به صف ديگر خاموشان وطن ما می پيوست که هيچ جا اثری تصويری از خود بجا نمی گذارند و حتی درخواست های مستندسازان را نيز رد می کنند. فيلم احمد محمود ايستادن است در برابر اين خاموشی. حتی اگر هنوز حرفی از آن هزاران هم گفته نشده باشد.

در باره علل طفره رفتن شخصيت های ايرانی از روبرو شدن با دوربين مسائل مختلفی مورد اشاره حاضران و فيلمساز قرار گرفت. اينکه شخصيت های ما اعتمادی به سازندگان فيلم ها ندارند، اينکه نگران اند فيلم ها به سندهايی عليه خودشان تبديل شود، اينکه اصولا در جامعه ايرانی حرف زدن از خود رايج نيست، اينکه از بسيار چيزها نمی توان آشکارا حرف زد، اينکه هنرمندان ترجيح می دهند به شخصيت هايی که از آنها در اذهان ساخته شده خدشه ای وارد نکنند، اينکه فيلم می تواند منشا سوء تفاهم های تازه ای در روابط آنها با دوستان و آشنايان و رقبا و ديگران و ديگران بشود و نکته های ريز و درشت ديگر.

اما از نظر اقتصاد فرهنگ، واقعيت اين است که فيلم مستند مثل شماری ديگر از کالاهای فرهنگی با مشکل فروش روبروست. بنابرين به اندازه کافی سرمايه گذاران را نيز به خود جلب نمی کند و کمتر هم ساخته می شود. بهمن مقصودلو گفت که از فيلم قبلی اش که در باره احمد شاملو بود چيزی کمتر از 1300 نسخه فروخته شده است. برادر او بيژن مقصودلو که از سرمايه گذاران آن فيلم بوده، پس از اتمام جلسه به من می گفت که فيلم شاملو دو سوم خرج خود را هم درنياورده است.

در اين شرايط، ساختن فيلم مستند شبيه به درآوردن کتاب شعر است: شاعر با سرمايه جيب خود کتابی را منتشر می کند و هيچگاه نيز فکر نمی کند که اگر کتابش سود نکرد دست کم هزينه انتشارش را در می آورد؛ به اين می گويند کار فرهنگی!

بهمن مقصودلو از معدود کسانی است که در اين کارها همت کرده است. طبيعی است که برای اين "کار فرهنگی" او به سراغ کسی رفته است که با او سالها دوستی و نشست و خاست کرده است. از اينجاست که احمد محمود فيلمی است ستايشگرانه. فيلمی است که مقصودلو برای دل خود ساخته است و ما را نيز با نمايش آن -که رايگان بود- در تجربه خود شريک کرده است.

در غياب برنامه ريزی های ملی مثلا در تلويزيون برای ثبت تصويری زندگی بزرگان ادب و فرهنگ و علم و سياست ايران، تنها می توان آرزو کرد که همه اين شخصيت ها دوستان فيلمسازی هم داشته باشند که دست کم از سر دوستی و مهر ساليان به ثبت زندگی آنها اقدام کنند. اما می دانم که بسياری شان چنين دوستانی ندارند.