آخرين بخشی

فيلم مستند آخرين بخشی ساخته فرشاد فدائيان دهم آذرماه در فرهنگسرای نياوران در يک نوبت نمايش داده شد.

اين فيلم 199 دقيقه ای درباره" حاج قربان سليمانی" آخرين بخشی قوچان و شمال خراسان است.

بخشی کسی است که دو تار می نوازد، می سرايد، آواز می خواند، روايت می کند و ساز خود را نيز خودش می سازد.

اين فيلم روايت زندگی و گفتگو با حاج قربان سليمانی، واپسين بازمانده و آخرين نسل از راويان سنت بخشی گری در موسيقی شمال خراسان است.

حاج قربان هشتاد ساله و ساکن ده علی آباد قوچان است.

پدرحاج قربان هم بخشی بوده و او از يازده سالگی با تشويق مادر و نزد پدرش به آموختن دوتار نوازی و آواز خوانی مشغول شده است.

در اين فيلم، فرشاد فدائيان با طرح پرسش هايی از حاج قربان می خواهد که اطلاعات دقيق و کاملی در مورد نحوه ساخت و نواختن ساز و آوازش بدهد. او درباره جزئيات انتخاب چوب، نحوه تراش و ساخت دو تار، نحوه نواختن، دستگاه های موسيقی، اشعار و... توضيحات دقيقی می دهد.

حاج قربان می گويد در نزد بخشی ها فراگيری ساز و آواز به شيوه سينه به سينه انجام می گيرد. او علاوه بر پدرش نزد چند استاد ديگر نيز آموزش ديده است .

عليرضا تنها فرزند حاج قربان نزد او نواختن و خواندن را آموخته و در مجالس ساز و آواز او را همراهی می کند، اما حاج قربان او را به عنوان يک بخشی تاييد نمی کند و معتقد است که او با ظرايفی چون "ناز دادن" و "حال دادن" با ساز اهميت نمی دهد. اما فکر می کند که يکی از نوه هايش که حيدر نام دارد، بخشی خوبی خواهد شد.

حاج قربان ترکی را با لهجه آذربايجانی صحبت می کند و می خواند و نحوه در دست گرفتن ساز، نواختن، خواندن و تحريرهايی که به صدايش می دهد به عاشيق های آذری بی شباهت نيست.

متاسفانه در فيلم هيچ اشاره ای به تاريخچه حضور ترک های آذربايجان در شمال خراسان نمی شود.

فيلم در دو قسمت ساخته شده، قسمت نخست يازده بخش دارد. در اين بخش با حاج قربان، ده علی آباد، دوتار و نحوه ساخت و پرداخت آن، آداب و رسوم نواختن و خواندن، عليرضا ( پسر حاج قربان ) همنواز و همخوان، تعريف بخشی و اصطلاحات موسيقی بخشی ها آشنا می شويم.

در قسمت دوم با حاج قربان کشاورز، چگونگی يافتن عاشق نامه های گوناگون ( اشعار) توسط حاج قربان و دستگاه های موسيقی بخشی های خراسان و نوه حاج قربان آشنا می شويم .

موسيقی شمال خراسان هفت دستگاه دارد که به آنها مقام گفته می شود که عبارتند از : ذوالفقاری، زاهد، حسين يار، شاختائی، تجنيس، گريلی ( گريه ليلی ) و بيات.

در فيلم حاج قربان ضمن معرفی مقام ها، در تمام اين مقام ها و گوشه های مختلف آنها می نوازد و می خواند.

به رغم طولانی بودن فيلم، ببينده چنان مجذوب حاج قربان و موسيقی و زندگيش می شود که زمان را فراموش می کند. در پايان فيلم اين پرسش برای بيننده طرح می شود که آيا حاج قربان آنقدر عمر خواهد کرد که تمام رموز بخشی گری را به نوه اش بياموزد؟

فرشاد فدائيان مستندساز و عکاس ، متولد ۱۳۲۶ است. تمام فيلم های مستند قبل از انقلايش را ساواک معدوم کرده است.

او از ۱۳۶۷ دوباره کار خود را پی گرفته و در اين مدت بيست مستند ساخته است که از اين ميان از فيلم های خاک تا سنگ، سد يعنی آب، سد برای آب، آب برای زمين، او و پرنده هايش گولش منزل، در مدرسه قليچ ايشان و سازه های آبی در تمدن خوزستان نام برد.

تصويربرداری فيلم در دو روز توسط مرتضی پور صمدی انجام شده است و مرکز گسترش سينمای مستند و تجربی و فرشاد فدائيان تهيه کنندگان آن هستند.