اليا کازان، خائن يا هنرمند

اليا کازان کارگردان مشهور تئاتر و سينمای آمريکا در سن نود و چهار سالگی در نيويورک در گذشت

او که يکی از مشهورترين کارگردان های سينمای آمريکا بود، تاثير بسزائی در روند سينمای نوين آمريکا در دهه 50 و60 ميلادی داشت.

اليا کازان در سال 1909 در خانواده ای يونانی تبار در استانبول به دنيا آمد. نام اصلی او اليا قزن اغلو بود. او در چهار سالگی همراه با خانواده اش به نيويورک مهاجرت کرد.

او پس از پايان تحصيلاتش در کالج ويليامز و دانشگاه ييل در رشته هنرهای نمايشی، به عنوان دستيار کارگردان و بازيگر در "تيه تر گروپ" مشغول به کار شد.

در سال های 1930 اين گروه نمايشی که زير نظر لی استراسبرگ و چارلی کرافورد از استادان نمايش نيويورک فعاليت می کرد طرفدار انديشه های کمونيستی بود. خط مشی اين گروه که کازان از اعضای اصلی آن بود، او را نسبت به عضويت در حزب کمونيست آمريکا علاقمند کرد.

کازان بين سال های 1934 و 1936 عضو فعال حزب کمونيست بود. او در سال 1936 با تنفر و انزجار شديد نسبت کمونيسم اين حزب را برای هميشه ترک کرد. و سالهای بعد را به فعاليت عليه کمونيسم و استالينيسم پرداخت.

کازان از سال 1935 به کارگردانی تئاتر پرداخت. کارگردانی نمايشنامه های مطرحی از قبيل مرگ يک دستفروش اتوبوسی به نام هوس و گربه روی شيروانی داغ از نمايشنامه نويسهای صاحب نام آمريکا مانند آرتور ميلر و تنسی ويليامز، نام او را به عنوان يکی از بهترين کارگردانان تئاتر برادوی برای يک دهه مطرح کرد.

شهرت و توانائی های او در دنيای تئاتر، تهيه کنندگان سينما را مشتاق کرد که از او به عنوان کارگردان فيلم استفاده کنند.

اولين فيلم او در مقام کارگردان نهالی در بروکلين می رويد نام داشت. اين فيلم جايگاه کازان را به عنوان کارگردانی مستعد در سينمای آمريکا تثبيت کرد.

تقريبا تمام فيلم هائی که کازان پس از فيلم اولش تا سال1950 ساخت کمابيش موفقيت نسبی فيلم اول او را به دست آوردند.

بازی بازيگران مشهور هاليوود همچون گريگوری پک، جان گارفيلد، اسپنسر تريسی، لی جی کاب و کاترين هپبرن در فيلم های اوليه او، موفقيت او و اين فيلم ها را تضمين کرد.

فيلم دوم کازان با نامسازش در هشت رشته نامزد دريافت اسکار شد و اولين اسکار بهترين کارگردانی را برای او به ارمغان آورد.

روند فيلمسازی و روش کارگردانی کازان در رابطه با استفاده از بازيگران در فيلم هايش در سال های 1950 تغيير پيدا کرد. اين روش در سال های بعد عاملی شد که از قدرت و نفوذ بازيگران مشهور هاليوود که حتا قادر بودند کارگردان و ديگر اعضای گروه فيلمبرداری را تعويض کنند، کاسته شود.

کازان با کمک لی استراسبرگ محلی به نام "اکتورز استوديو" تاسيس کرد و درآنجا به پرورش بازيگران بر اساس تجربه های استانيسلاوسکی کارگردان روسی تئاتر قرن نوزده پرداختند. اين روش به نام " متد اکتينگ" مشهور شد.

از اين مدرسه بازيگری بسياری از بازيگران مطرح سال های آتی سينمای آمريکا از جمله مارلون براندو فارغ التحصيل شدند. ورود اين بازيگران که به بازيگران "متدی" معروف بودند، تا حدودی شهرت و اعتبار بازيگران کلاسيک سينمای آمريکا را به خطر انداخت.

نقش کازان در جا انداختن موقعيت بازيگران متدی در سينمای آمريکا بسيار موثر بود. بهره گيری او از اين بازيگران مانند مارلون براندو، جيمز دين، مونتگومری کليفت و وارن بيتی در فيلم هايش از اين بازيگران تازه کار، ستاره های افسانه ای ساخت.

در سال اوليه سال های 1950 در اوج دوران مک کارتيسم، زمانی" کميته داخلی مجلس برای رسيدگی به فعاليت های غير آمريکائی" که در مورد گرايشهای کمونيستی دست اندرکاران هاليوود تحقيق می کرد، از اليا کازان هم به عنوان يکی از فعالان اين حزب در سال های 1930 تحقيق به عمل آمد.

کازان که در همان سال ها پس از جدائی از حزب کمونيست، انزجار خود را نسبت به اين حزب و مرام ابراز کرده بود، هشت تن از همکارانش در سينما را که افکار چپ گرايانه داشتند در دادگاه به عنوان کمونيست معرفی کرد.

اعضای اين ليست سياه که در ميان آنها نام جان گارفيلد و لی استراسبرگ به چشم می خورد، در دادگاه به عنوان فعالان غير آمريکائی و خائن به وطن معرفی شدند و سال ها از کار در هاليوود محروم شدند. حتا عده ای از آنها تا پايان عمر هنری شان از نام مستعار استفاده می کردند.

اين عمل کازان او را نزد دوستان و همکارانش منفور ساخت، و همه از او به عموان خائن ياد کردند. بطوريکه نزديکترين دوستانش مانند مارلون براندو و آرتور ميلر نيز اين عمل او را شديدا محکوم کردند.

اليا کازان در سال 1952 در فيلم زنده باد زاپاتا دو غول سينمای آمريکا يعنی مارلون براندو و آنتونی کوئين را در مقابل هم قرار داد. در اين فيلم آنتونی کوئين موفق شد برای بازی در نقش برادر زاپاتا اولين اسکار زندگی اش را دريافت کند.

سال 1954 موفقيت فيلم در بارانداز اولين اسکار بهترين بازيگر مرد را برای مارلون براندو و دومين اسکار بهترين کارگردان را برای کازان به همراه داشت.

در سال 1999 با وجود مخالفت ها و دشمنی هائی که هنوز در ميان دست اندرکان هاليوود و اعضای آکادمی اسکار با اليا کازان وجود داشت، آکادمی اسکار او را مستحق دريافت اين جايزه برای يک عمر فعاليت هنری دانست. اين جايزه توسط رابرت دونيرو و مارتين اسکورسيزی به کازان اهدا شد.

از ديگر فيلم های مطرح کازان می توان از شرق بهشت با بازی جيمز دين، شکوه علفزار با بازی وارن بيتی و ناتالی وود، سازش با بازی کرک داگلاس و آخرين قارون با بازی جک نيکلسون، رابرت ميچم و رابرت دونيرو نام برد.

کازان از که از بهترين کارگردانان سينما بود و در کارنامه هنری اش کمتر فيلم ضعيفی به چشم می خورد، در گذشت، ولی اين سوال در ذهن ها باقی ماند که آيا هاليوود او را به خاطر خيانتش به همکاران سابقش بخشيده است يا نه؟