سرزمین کهن؛ اعتراض و توقیف، درامی که باز تکرار شد

  • 16 مارس 2014 - 25 اسفند 1392

سال ۱۳۹۲ در حالی پایان می یابد که تکلیف یکی از جنجال برانگیزترین برنامه های تلویزیونی در ایران روشن نشده است. پخش سرزمین کهن که با واکنش های زیادی رو به رو شد، موقتا متوقف شد و در آخرین روزهای سال صدا و سیما گفته است که قصد ندارد که پخش این مجموعه پر سر و صدا را از سر گیرد.

"سرزمین کهن" ساخته کمال تبریزی مانند بیشتر فیلم ها و سریال های پیشین این فیلمساز، اثری جنجال برانگیز شد. پخش این مجموعه تاریخی تلویزیونی اعتراض های گسترده مردم بختیاری، نمایندگان بختیاری مجلس و امامان جمعه شهرها و استان های محل سکونت بختیاری ها را به همراه داشت.

دلیل این اعتراض ها توهین به قوم بختیاری و تحریف شخصیت تاریخی علی‌قلی‌خان بختیاری معروف به سردار اسعد بختیاری و پسرش جعفرقلی خان از رهبران مشروطه خواه ایران عنوان شد. در نهایت ۶ نماینده مجلس در تذکر کتبی خواستار توقف سریال سرزمین کهن و برخورد قاطعانه با سازنده آن شدند.

در این میان نه توضیح کارگردان و نه تمایل آن بخشی از مخاطبان که به دور از تعصبات قومی علاقمند به تماشای ادامه این سریال بودند، مانع از توقف پخش آن نشد. چندی بعد محمود رضا تخشید نیز از مدیریت گروه شبکه سه برکنار شد..

حساسیت برانگیزترین صحنه این سریال مربوط به مجادله ای است که بین اردکانی، معلمی با گرایشهای چپ و خواهر ناتنی اش اقدس بختیاری بر سر تملک "رهی" پسر بچه قهرمان داستان ، در می گیرد.

گفتگویی که اغلب نه تنها از سوی معترضان بلکه از سوی بخشی از نشریات و رسانه ها، "یکسویه" مانند یک تک گویی از سوی معلم توده ای نقل می شود. این نقل قول و تکرار پیاپی آن، این صحنه را از گفتگویی دراماتیک خارج و تبدیل به بیانیه ای از سوی سازنده اثر کرده است.

اما جدا از حاشیه هایی که موجب توقف پخش سرزمین کهن شد، این مجموعه به بررسی تاریخ سیاسی- اجتماعی ایران از سال ۱۳۲۰ تا انقلاب ۱۳۵۷ در بستر زندگی یک پسربچه بنام رهی می‌پردازد.

رهی نوزاد بعد از بمباران دهکده محل سکونت‌شان توسط نیروهای متفقین از زیر آوار بیرون کشیده می‌شود. پدر رهی در بمباران مفقود می شود و رهی پس از چند روز مراقبت توسط مادرش به تهران منتقل می شود.

سال‌ها بعد او را در یک خانواده توده‌ای می بینیم. حضور مادر بزرگ سنتی و مومن در این خانواده و همزیستی مسالمت آمیز آنها با هم، گویای نگاه انسانی نویسنده و فیلمساز به امکان برقرای رابطه انسانی ورای اختلاف های عقیدتی است.

خانواده ای که پیش از مواجهه رهی با زنی که او را عمه می خواند، خوشبخت به نظر می رسند. اقدس بختیاری که نشانی های چهره پسر گمشده اش را در رهی می جوید، او را نسبت هویت خود کنجکاو می کند. همچنین او می کوشد الفتی بین رهی و شاپرک نوه خود برقرار کند. رهی که در نقاشی استعداد فراوانی دارد با رنگهایی که عمه به او هدیه داده است، چهره شاپرک را نقاشی می کند. این نقاشی توسط پدرخوانده اش کشف می شود و زمینه ساز مجادله ای که بین او و خواهر ناتنی اش در می گیرد.

این مجموعه علی رغم کاشت دراماتیک جذابی که در نخستین قسمت فیلمنامه دارد اما ضعف اجرا در صحنه پردازی ها و بازی تصنعی بسیاری از بازیگران، از جذابیت آن کاسته است. ولی با پیشرفت داستان در قسمتهای بعد شاهد صحنه پردازی های حرفه ای تر و بازی های باور پذیرتری هستیم که مخاطب را بیشتر ترغیب به تماشای این مجموعه می کند، به ویژه نقش آفرینی امیر آقایی در نقش اردکانی از نقاط قوت این مجموعه است. شاید همین بازی باور پذیر است که تاثیر کلام نقش را برای مخاطبین معترض حساسیت برانگیز می کند.

علاوه بر آن استناد به برخی از کتابهای تاریخی در جای جای قسمت های این مجموعه، جنبه مستندگونه این روایت را تقویت کرده است. با این همه داوری درباره ساختار یک سریال و نتیجه گیری درباره ی محتوای آن، چه از سوی منتقیدن و چه از سوی تماشاگران، مستلزم تماشای تمام و کمال یک مجموعه است و تنها با دیدن چهار قسمت از آن نمی توان درباره آن قضاوت کرد.

رئیس صدا و سیما با لباس بختیاری ها در میان مردم مسجدسلیمان حضور یافت

اگر چه اعتراض های قومی و صنفی به یک مجموعه تلویزیونی در ایران اتفاق تازه ای نیست اما به نظر می رسد صدا و سیما در برخورد با چنین انتقادهایی تصمیم های متفاوتی می‌گیرد، برخی از انتقادها در حد اظهار نظرهایی کوتاه و گله‌مندی از سوی مردم و مدیران باقی می‌ماند و برخی دیگر به اعتراض های گسترده، متوقف شدن پخش مجموعه و بازخواست سازندگان آن می انجامد.

همچنین برخی از قوم ها و صنف ها یا طبقات اجتماع که در اقلیت هستند و یا حضور آنان از سوی نظام به رسمت شناخته نمی شود، در موقعیت های مشابه نه تنها اجازه اعتراض ندارند بلکه گاه آشکارا، در یک دوره و یا پی در پی در مجموعه های تلویزیونی به عنوان شخصت های منفی مطرح می شوند و یا باورها، مذهب، طرز حرف زدن و پوشش آنان دستمایه طنزها و شوخی های گوناگون قرار می گیرد.

اما جدا از دلایل و سیاست های متغیر تلویزیون در واکنش به اینگونه اعتراض ها، روحیه و حساسیت های گروه وسیعی از مردم در واکنش به یک مجموعه تلویزیونی قابل تامل و بررسی است.