«اندر معرّفی یک کتاب لا نَظیرَ لَه»

به روز شده:  12:21 گرينويچ - جمعه 25 مه 2012 - 05 خرداد 1391

کتاب «شراب صوفی» با پنجاه تا تابلو نقّاشی به سبک مینیاتورِ نیمیش ز شرقستان، نیمیش ز غربستان

شاید قبلاً هم، به مناسبت دیگری، گفته باشم که یکی از تفریحات من در وطن «ادوارد فیتزجرالد» (۱)، مترجم «رباعیات عمر خیّام»، پیدا کردن اتّفاقی و خریدن حتمی چاپها و نشرهای متفاوت کتاب خجستۀ «رباعیات ادوارد خیّام» است.

چند روز پیش که گذارم به کتابفروشی «خیریۀ آکسفم» (۲) افتاد، یک «عمر خّیّام» هرگز ندیده پیدا کردم و کّلی خوشحال شدم. اجازه بدهید اوّل یک نکتۀ مهمّ را خدمتتان عرض کنم، بعد بپردازم به معرّفی این کتاب مستطاب.

می گویم خدا نکند نوشته ای عامّه پسند بشود و اسم نویسنده اش سر زبانها بیفتدّ! بیا و ببین که چه می کنند! چه داستانها و معجزات و کراماتی برای نویسنده اش می سازند، و چه تفسیرهایی دربارۀ حرفهایش سر قلم می روند! و چه حکمهای تقدیسی و تکفیری ای درباره اش صادر می کنند.

مثلاً همین «عمر خیّام» از یک طرف مُلحِد است و، مُرتَدّ و، کافِر و، دائم الخمر و، هُرهُری و، دهری و، دوزخی، و از طرف دیگر صوفی و، عارف و، فیلسوف و، ریاضیدان و، منجّم و، حقیقت جو و، منطقی و، اپیکوری! (۳)

و امّا رباعیاتی که من معرّفی آن را فریضۀ واجب دانستم، کتابی است، به تنظیم و تحشیه و تفسیر یکی از جوکیان (Yogi) معروف هندیِ بنگالی به اسم «پَراماهانسا یوگاناندا» (۴)، با عنوان «شراب صوفی» (۵)، با کاغذ گلاسۀ فردِ اعلا و جلد چرم نمای زرکوب، به وزن یک کیلو و صد گرم، با پنجاه تا تابلو نقّاشی به سبک مینیاتور نیم شرقی نیم غربی، با هفتاد و پنج تا رباعی فارسی مملوّ از تحریفات ملیحه و اغلاط کلامیه و تخریبات وزنیه، به خط نستعلیق لابد یکی از بچّه های دبستانی این روزگار، امّا با ظرافت هنرمندانه چپانده در یک قاب تذهیب کاری هفت رنگ بسیار زیبا و چشمگیر، و هر رباعی فارسی زیرش یکی از رباعیهای انگلیسی ادوارد فیتزجرالد، با شباهتی بفهمی نفهمی به رباعی فارسی آن صفحه، و زیرش شرح صوفیانۀ بعضی از ترکیبات و استعارات رباعی انگلیسی، و زیرش دستور استفادۀ عملی از این رباعی در تأمّلات اشراقی و تمرینات یوگایی.

به خط نستعلیق لابد یکی از بچّه های دبستانی، امّا چپانده در یک قاب تذهیب کاری هفت رنگ بسیار زیبا و چشمگیر

از این هفتاد و پنج تا رباعیِ کتاب، فقط سی تا را می شود مال خیّام دانست، و بقیه جزو دو هزار و اندی رباعی ای است که هر کس به دلیلی و نیتی به عمر خیّام منسوب کرده است، و ای کاش که همین سی تا رباعی هم از نسخه ای صحیح و معتبر نقل می شد. آخر شما را به خدای عمر خیّام قسم، آن عمر خیّامی که شما می شناسید و دلیلی ندارد که هر جوکی هندی صوفی مسلکی شناخته باشدش، می تواند همچین رباعی ای را که فقط صوفی صاحب معجزاتی مثل ابو سعید ابوالخیر ممکن است از کسی شنیده باشد یا در جایی خوانده باشد و به مناسبتی بر زبان آورده باشد، به خیّام نسبت بدهد؟

ای واقف اسرار ضیمر همه کس،

در حالت عجز دستگیر همه کس؛

یا رب تو مرا توبه ده و عذر پذیر،

تفسیر جوکیانه : خدای عالم بکلّ الامور خودش می داند که چرا جان می بخشد و چرا مرگ می آورد!

ای توبه ده و عذرپذیر همه کس!

و همین جوکی صوفی مسلک در تفسیر روحانی این رباعی نجیب و اصیل خیلی خیّامی می گوید: «منظور خیّام در این رباعی این است که خدا که «علیم و حکیم وعالم بکلّ الامور" است، خودش می داند که چرا جان می بخشد و چرا مرگ می آورد:

اجزای پیاله ای که درهم پیوست

بشکستن آن روا نمی دارد مست،

چندین سر و ساق نازنین و کف دست

از مهر که پیوست و به کین که شکست ؟

خداوندا، «حافظ» و «خیّام» را از شرّ صوفیان و صوفی شناسان ایران و جهان در امان بدار! آمیّن!

________________________________

۱ – Edward Fitzgerald ، شاعر و نویسنده و مترجم انگلیسی (۱۸۸۳-۱۸۰۹ ) که همۀ شهرت خود را مدیون ترجمۀ آزاد رباعیات عمر خیّام است. ترجمه و اقتباس او از رباعیات خیّام از سال ۱۸۵۹ تا به حال در دنیای انگایسی زبان، بعد از «کتاب مقدّس» (Holy Bible) و آثار «ویلیام شکسپیر»(William Shakespeare) بیش از هر کتاب دیگری چاپ شده است، یعنی از حیثت اهمیت و اعتبار سومیّن کتاب دنیای انگلیسی زبان است.

۲ – Oxfam ، سازمان بین المللی خیریۀ آکسفم در همه جا مغازه هایی دارد که از مردم لباس وکفش و کتاب و یعضی از وسایل مستعمل، امّا قابل استفاده را که مردم دیگر خودشان آنها را نمی خواهند به عنوان هدیه می پذیرند و آنها را به قیمت بسیار ارزان می فروشند و سازمان آکسفم درآمد حاصل را صرف امور خیریه می کند. این سازمان در محلّۀ علیزادۀ طوسی یک کتابفروشی بسیار مرتّب دارد که جوانی آگاه از عالم کتاب، به نام «استن» (Stan) آن را اداره می کند و علیزادۀ طوسی خیلی از کتابهای نایاب، از جمله نسخه هایی از چاپهای قدیم «رباعیات خیّام» و همین «تفسیر صوفیانۀ رباعیات خیّام» را از همین کتابفروشی خریده است.

۳ – Epicurus، فیلسوف یونانی (۲۷۱-۳۴۱ پیش از میلاد) که به عقیدۀ او لذّت و رنج برای انسان معیار ارزیابی خوب و بد است و همۀ انسانها در لذّت بردن از زندگی حقّ برابر دارند، و مرگ پایان جسم و روح انسان است و خدایان نه کسی را مجازات می کنند و نه به کسی پاداش می دهند و عالم ابدی و جاویدان است، و انسان زندگی کوتاهی دارد و باید بکوشد که رنج را از خود دور کند و هر چه بیشتر از زندگی لذّت ببرد.

۴ - Paramahansa Yogananda، (۱۹۵۲-۱۸۹۳) گورو (guru) یا رهبر، یا استاد در تعلیم نوعی فلسفۀ اشراقی و شهودی صوفیانه.

۵ – عنوان اصلی کتاب «شراب صوفی» یا «شراب عارف» یا «شراب صوفیان» یا «شراب عارفان» (Wine of the Mystic) است و عنوان فرعی آن «تفسیر روحانی [صوفیانۀ] رباعیات عمر خیّام» (The Rubaiyat of Omar Khayyam: A Spiritual Interpretation).

در این زمینه بیشتر بخوانید

BBC © 2014 بی بی سی مسئول محتوای سایت های دیگر نیست

بهترین روش دیدن این صفحه بر روی آخرین مرورگر مجهز به CSS است. با اینکه مرورگر کنونی تان قابلیت نمایش سایت را دارد ولی امکان بهترین تجربه تصویری را به شما نمی دهد . لطفا در صورت امکان مرورگر خود را به آخرین نسخه ارتقا دهید.