کلیدی به پنج گنج نظامی؛ نگاهی به کتاب جدید بورگل

آثار نظامی گنجوی از شهرت بین المللی برخوردار است

سه دهه پس از ترجمه منظومه "خسرو و شیرین" به زبان آلمانی، این‌بار یوهان کریستف بورگل، شرق‌شناس آلمانی زبان، اثری درباره شاعر آن، نظامی گنجوی تدوین کرده‌است.

"کلیدی به گنجینه حکیم" (A Key to the Treasure of the Hakim) عنوان این کتاب پژوهشی است که مجموعه مقالاتی از چهره‌های مختلف آکادمیک را دربرمی‌گیرد. کریستف بورگل، در تدوین و ویرایش آن با کریستین ون رایمبیک، استاد دانشگاه کمبریج همکاری داشته‌است.

این مقالات نخستین بار در کنفرانسی به نام نظامی ارائه شد‌ که دانشگاه لیدن هلند آن را در سپتامبر سال ۲۰۰۴ برگزار کرد و در نهایت، انتشار آن در قالب کتاب به دانشگاه آمستردام واگذار شد که طرح مشترکی را در زمینه مطالعات ایرانی با دانشگاه لیدن پیش می‌برد.

وبسایت انتشارات دانشگاه آمستردام در معرفی پرفسور بورگل به عنوان تدوین‌گر مقالات کتاب علاوه بر سمت‌های رسمی او - استاد بازنشسته دانشگاه برن سوئیس و مدیر سابق موسسه مطالعات اسلامی این دانشگاه - به ترجمه‌های بورگل از اشعار نظامی اشاره کرده که چند جایزه را نصیب او کرده‌است، از جمله جایزه مترجم شهر برن سوئیس در سال ۱۹۹۳ میلادی. این ترجمه‌ها کامل‌ترین منبعی است که یک خواننده آلمانی زبان در رابطه با نظامی و جهان شاعرانه او در اختیار دارد.

سه گنج از پنج گنج

کریستف بورگل تاکنون سه منظومه از خمسه نظامی را به زبان آلمانی ترجمه کرده‌است. "خسرو شیرین" نخستین این ترجمه‌ها است که سال ۱۹۸۰ و در هشتصدمین سال سرایش این منظومه منتشر شد. بعدها بورگل این ترجمه را مورد بازنگری قرار داد و نسخه اصلاح شده آن سال ۲۰۰۹ به چاپ رسید.

در این میان یک بار نیز عاشقانه "خسرو شیرین" با ترجمه او در کتابخانه ملی شهر وین روخوانی شد که بورگل در یکی از گفت‌وگوهایش ماجرای آن را به این شکل شرح می‌دهد.

او به دویچه وله فارسی گفته بود: "هنرپیشه‌ با استعداد وینی، نادیا کایالی از روی ترجمه‌ من، خط اصلی داستان را به شکل گفت‌وگو به اجرا در آورد. این مکالمه‌‌ عاشقانه را نوای دلنشین موسیقی ایرانی همراهی می‌‌کرد. در این مراسم بیش از دویست نفر حضور داشتند و به شدت تحث تأثیر قرار گرفته بودند."

"اسکندرنامه" دومین منظومه‌ نظامی است که کریستف بورگل آن را به زبان آلمانی برگرداند و در ۱۹۹۱ منتشر کرد. این مثنوی که آخرین منظومه از خمسه نظامی است، حدود ده هزار و پانصد بیت دارد و نظامی در آن روایات مختلفی را که درباره اسکندر وجود داشته، به نظم کشیده‌است.

بورگل به جز ترجمه این منظومه، مقاله‌ای نیز درباره آن نگاشته که "تصویر اسکندر در حماسه نظامی" نام دارد و اسماعیل سعادت آن را به فارسی برگردانده است.

بورگل در سال ۱۹۹۷ ترجمه منظومه "هفت پیکر" یا "بهرام نامه" را به پایان رساند که با عنوان "ماجراهای شاه بهرام و هفت شاهزاده‌اش" منتشر شد. امروز بار دیگر نام وی در کنار نام نظامی بر جلد یک کتاب نشسته‌است، البته این‌بار با عنوان تدوین‌گر و نه مترجم.

این ۱۳ مقاله

"کلیدی به گنجینه حکیم"، مجموعه‌ای از ۱۳ مقاله است که هر کدام وجه متفاوتی از پنج گنج نظامی را تشریح می‌کند. موضوعاتی که در این مقالات به آنها پرداخته شده، گستره وسیعی است که از عرفان در آثار نظامی تا موضوعی این جهانی‌تر چون تاریخ هنر را دربرمی‌گیرد که ردپای آن را نیز می‌توان در منظومه‌های نظامی پی گرفت. عنوان فرعی کتاب هم "وجوه هنری و انسان‌دوستانه خمسه نظامی گنجه‌ای" است که بر گستردگی موضوعات مورد بحث دلالت دارد.

در مطلب کوتاهی که وبسایت دانشگاه آمستردام درباره این کتاب منتشر کرده، آمده‌است: "نویسندگان این مقاله‌ها بر موضوعاتی چون عرفان، تاریخ هنر، ادبیات تطبیقی، علم و فلسفه تمرکز کرده‌اند. آنها نشان می‌دهند که چگونه دانش کلاسیک یونانی به شکلی منحصر به فرد با تاریخ پارسی و فرهنگ اسلامی در جهان حکیم نظامی درآمیخته می‌شود."

برخی از نویسندگان این مقالات عبارتند از کامران تلطف (استاد مطالعات خاور نزدیک دانشگاه آریزونا)، کارلو ساکونه (استاد ادبیات فارسی دانشگاه بولونیا)، اصغر سید گهراب (استاد مطالعات فارسی دانشگاه لیدن)، یوهان کریستف بورگل و کریستین ون رایمبیک (تدوین‌گر دوم مقالات کتاب).

پرفسور یوهانس دِ بروجین، استاد بازنشسته مطالعات فارسی دانشگاه لیدن با اشاره به نویسندگان این مقاله‌ها و احاطه آنان بر موضوع می‌نویسد: "فهرست این نویسندگان بیان‌گر [سطح] مطالعات بین‌‌المللی حال حاضر درباره نظامی نیز هست. اگر این اثرِ غنی و چندبُعدی تنها همین یک ویژگی را داشت، باز هم انتشار آن می‌توانست از اهمیت زیادی برخوردار باشد".

درباره تدوین‌گر دوم مقالات

اما چنان‌چه آمد مقالات کتاب را دو نفر تدوین کرده‌اند که یکی از آن دو، دکتر کریستین ون رایمبیک (Christine van Ruymbeke)، استاد مطالعات فارسی دانشگاه کمبریج است.

او نیز پیش از این کتاب، تجربه مواجهه با شعر نظامی را در قامت یک پژوهشگر داشته، اما از منظری کاملا متفاوت با چهره‌ای چون بورگل و دیگر نظامی پژوهان، این جهان را کاویده ‌است.

در سال ۲۰۰۷ کتاب "علم و شاعری در ایران قرون میانه" از او منتشر شد که در حقیقت پژوهشی بود درباره گیاهانی که در خمسه نظامی توصیف شده‌اند؛ موضوعی که خود آن را نوعی "دیوانگی" می‌خواند. با این حال این کتاب پایان خوبی برای او داشت، از آن رو که توانست برای حضور در دوره فوق دکترای دانشگاه آکسفورد بورسیه‌ای یک ساله بگیرد.

اثر دیگری که همان سال از او به چاپ رسید، "تاثیرات دوران هلنی بر ادبیات فارسی کلاسیک" نام دارد و هم‌اکنون نیز مشغول نگارش رساله‌ای درباره "قصه‌های کلیله و دمنه" است.