کاغذهای سوخته؛ داستان‌هایی ساده اما متفاوت

پنجشنبه، دوازدهم اسفند ماه انتشارات مروارید در تهران مجموعه‌ای از ۹ داستان کوتاه به قلم الاهه دهنوی را زیر عنوان "کاغذهای سوخته" منتشر کرد.

"کاغذهای سوخته" مانند هر مجموعه داستان دیگری، دربردارنده چند داستان متوسط و دو داستان "نمونه" است و با این حال به دلیل نزدیکی حال و هوای داستان‌ها با زندگی روزانه مردم و شخصیت‌پردازی‌های دقیق و زبان و اندیشه‌ سالمی که در آن وجود دارد، در بین آثار داستانی که این روز‌ها منتشر می‌شود، کتابی نسبتاً متفاوت به‌شمار می‌آید.

زندگی‌ از دست‌رفته انسان‌های متعصب

"عزا" در مفهوم واکنش روحی مادری که برای مثال پسرش را در گور می‌گذارد، یا برادری که از روی تعصب خواهرش را کشته‌اند، یا ماتم یک زن بدگل صیغه‌ای که هویتش را در خانه یک حاجی بازاری از دست می‌دهد، اصلی‌ترین درونمایه داستان‌های "کاغذهای سوخته" است. .

عنوان کتاب مستقل از عنوان داستان‌هاست و از این روی می‌توانیم "کاغذهای سوخته" را به انسان‌ها و زندگی‌های سوخته و از دست‌رفته و تباه‌شده‌شان تعبیر کنیم. از چگونگی نامگذاری داستان‌ها، و در اغلب مواقع از‌‌ همان نخستین سطر‌ها، خواننده با درگیری اصلی شخصیت‌های داستان آشنا می‌شود.

نویسنده شخصیت‌هایش را از میان مردمان تنگدست، اما آبرومند و به شدت سنتی انتخاب کرده است. آن‌ها چنان آشنا به نظر می‌رسند که مثل این است در همسایگی ما زندگی می‌کنند و با این‌همه یا در اثر تعصبات ناموسی زندگیشان از بین رفته، یا عوامل اجتماعی مثل جنگ و فقر کارشان را به تباهی کشانده است. تباهی اما چنان در عمیق‌ترین لایه‌های زندگی این اشخاص نفوذ کرده که مطلقاً به چشم نمی‌آید و از این نظر بخش جدایی‌ناپذیری از بافت زندگی روزانه آن‌هاست.

در "جنگ و سکوت"، نخستین داستان و یکی از دو داستان نمونه این کتاب، قتل ناموسی به شکلی اتفاق می‌افتد که انگار قرار است در یک عروسی یا در مجلس عزا شرکت کنیم.

"در ساقه‌های بابونه‌های بیابانی" تدفین فرزند از دست‌رفته یک مادر، در "کابوسی که تمام نشد" قتل یک مادر به دست شوهر متعصب و قشری‌اش، در "دفترچه‌ یادداشت"، مرگ نا‌به‌هنگام دوستی که از مسمومیت غذایی به‌طور غیرمنتظره‌ای می‌میرد، و در "برایم لالایی بخوان" احتمال دستگیری یک دختر جوان، و در بهترین داستان این کتاب، در داستانی به‌نام "سهم او"، هویت‌باختگی یک زن صیغه‌ای مانند تسبیح انداختن و به مسجد محل رفتن یا پیراهن ساده و سفید پوشیدن و سر گذر ایستادن یک رویداد ساده و روزمره و بخشی از محتوای زندگی انسان‌هاست.

زندگی روزانه و فاجعه‌زده انسان‌های کم‌درآمد

در جهانی که الاهه دهنوی پیش چشم خواننده کتابش می‌گذارد، فاجعه بخشی از زندگی روزانه خانواده کم‌درآمد ایرانی است. نویسنده در این میان به هیچ وجه قصد ندارد شخصیت‌هایش را روانکاوی کند، یا ذهنیت پیچیده آن‌ها را نشان دهد. او حتی قصد ندارد روابط سنتی یا عاطفی آدم‌های داستانش را به نمایش بگذارد. نویسنده به‌سادگی برشی از زندگی روزانه شخصیت‌هایش را هنگامی که فاجعه‌ساز می‌شوند، به‌دست می‌دهد. به همین سادگی داستان‌ها در یک لحظه از زندگی این اشخاص آغاز می‌شوند و بسیار طبیعی به پایان می‌رسند.

جلال آل احمد در سال‌های دهه ۴۰، در داستان‌هایی مانند "جشن فرخنده"، "زن زیادی" و "سمنوپزان" دنیای انسان‌های سنتی و مذهبی را به‌خوبی نشان داده است. پس از انقلاب، امیر حسن چهل‌تن در داستان‌های کوتاهش و در رمان‌هایی مانند "روضه قاسم" با تسلط بی‌نظیری ما را با دنیای زنانی که در محیط‌های مذهبی و سنتی زندگی می‌کنند و با روابط روزانه آن‌ها و دایره واژگانی و لحنشان آشنا کرده است.

جز این دو نویسنده نام‌آشنا به ندرت نویسنده‌ای در ایران توانسته است زندگی سنتی و تعصبات مذهبی را با بی‌طرفی و خونسردی به چالش بکشد. در داستان‌های آل احمد و چهل‌تن با مضمون زندگی سنتی، روایتی که نویسنده از زندگی شخصیت‌ها در متن تعلقات مذهبی آن‌ها به‌دست می‌دهد، روایتی از بیرون و نمایش هیجان‌زده سنت‌ها و تعصبات مذهبی در خانواده‌هایی است که خواننده ایرانی با آن‌ها چندان آشنایی ندارد.

در "کاغذهای سوخته" اما سنت‌ها و تعصبات مذهبی برخلاف نمونه‌های پیشین یک حادثه نیست؛ سنت‌ها و تعصبات مذهبی و پیامد‌هایش که در داستان‌های الاهه دهنوی کمتر از قتل و جنایت و هویت‌باختگی نیست، در زندگی شخصیت‌های داستان‌ که از ساکنان محلات کم‌درآمد اما متوسط کلان‌شهر تهران یا شهرستان‌ها هستند، بدون هیچ‌گونه فراز و فرود دراماتیکی جاری می‌شود.

نوعی "رئالیسم کثیف" ایرانی

این روز‌ها که شاخه‌ای از ادبیات داستانی ایران با فضاهای بالاشهری و بازی‌های ذهنی و زبانی درآمیخته، "کاغذهای سوخته" به‌عنوان نخستین مجموعه داستان الاهه دهنوی یک رویداد ساده اما متفاوت است.

الاهه دهنوی پیش از این به اعتبار ترجمه رمان‌هایی از ویلیام ترور و پل استر، یک مترجم شناخته‌شده بود. او به واسطه‌ آشنایی‌اش با شاخه "رئالیسم کثیف" در ادبیات آمریکا و آثار نویسندگانی مانند جویس کرول اویتس در دوره دیترویت و با تکیه دادن به سنت داستان‌نویسی واقع‌گرای ایرانی در سال‌های دهه ۴۰ موفق شده است، خود را از فضای مسلط در ادبیات داستانی معاصر ایران برهاند و داستان‌هایی ساده، موجز اما متفاوت عرضه کند.

برخی داستان‌های این کتاب داستان‌هایی بسیار متوسط‌اند، اما "جنگ و سکوت" و "سهم او" به عنوان دو داستان خوش‌ساخت و نمونه از توانایی نویسنده در داستان‌نویسی و از انسان‌دوستی او و آشنایی‌اش با زندگی مردم نشان دارد.

مشخصات کتاب:

کاغذهای سوخته، مجموعه داستان، الاهه دهنوی، انتشارات مروارید، چاپ اول ۱۳۸۹، تیراژ ۱۱۰۰ نسخه، بهاء: ۱۹۰۰ تومان