BBCPersian.com
  •    راهنما
تاجيکستان
پشتو
عربی
آذری
روسی
اردو
 
به روز شده: 14:29 گرينويچ - جمعه 12 سپتامبر 2003
 
اين صفحه را برای دوستان خود بفرستيد صفحه بدون عکس
جلال آل احمد و نثر برون گرای فارسی
جلال آل احمد برای ايجاد سبکی تازه در ادبيات داستانی فارسی تلاش فراوانی کرد
جلال آل احمد برای ايجاد سبکی تازه در ادبيات داستانی فارسی تلاش فراوانی کرد
 

عالم جان خواجه مراد اف، استاد ادبيات فارسی در شهر دوشنبه

سی و چهار سال از درگذشت جلال آل احمد، نويسنده معاصر ايران می گذرد.

جلال آل احمد که هشتاد سال پيش متولد شد، از زمره نويسندگانی بود که با تاثير پذيری فراوان از آثار هنری صادق هدايت، برای ايجاد سبک تازه ای در ادبيات داستانی فارسی تلاش های فراوانی کرد و آنچنان که عبدالعلی دستغيب گفته، "به جايی رسيد که نثرش با آثار هدايت و نوشته های کلاسيک فارسی پهلو زد" زيرا نثر آل احمد در قطب مقابل نثر صادق هدايت قرار دارد، يعنی بر خلاف نثر صادق هدايت در خدمت تحليل ذهن و باطن شخصيتها نيست، از اين رو، می توان آن را نثر برونگرا نام گذاری کرد.

گر چندی نثر برون گرا در بعضی داستانهای کوتاه مجموعه چمدان و رمان چشمهايش بزرگ علوی به چشم می خورد، اما اين شيوه در آثار خلاق جلال آل احمد به حيث سبک نويسندگی ارتقاء يافته است. از اين لحاظ نقش و مقام جلال آل احمد بعد از صادق هدايت در نثر داستانی فارسی خيلی محسوس است.

 

 همه منتقدين بر سر يک نکته نظر واحد دارند و آن اين است که جلال آل احمد در جاده نويسندگی دارای سبک خاصی است که او را از ديگران متمايز ساخته و با صراحت بيانی که دارد معروفيتش را در ميان نسل جوان کشورش بيشتر کرده است

 

او از ابتدای سالهای شستم قرن بيست تا به امروز در حيات فرهنگی و افکار اجتماعی ايران مقام خاصی را دارا است. اين پديده موجب آن گشته که پيرامون فعاليت خلاق و بويژه، نثر داستانی جلال آل احمد عقائد و افکار مختلف به ميان آيد. يکی (رضا براهنی) نثر او را از نثر صادق هدايت "بمراتب بهتر" و حتی "بهترين نثر معاصر فارسی" حسابد، ديگری (محمد علی اسلامی ندوشن) معتقد است که جلال آل احمد پيش از آن که نويسنده باشد، يک محاجه گر است.

سبک نگارش و شيوه بيانش را يکی "تلگرافی، حساس، دقيق، تيزبين، خشن... صريح، صميمی، منزه طلب و حادثه آفرين..." (سيمين دانشور)، ديگری "عصبی و کوتاه و بريده و در عين حال بليغ" خوانده، سومی "گفتاری" (جمال مير صادقی) حسابيده است.

اما همه منتقدين بر سر يک نکته نظر واحد دارند و آن اين است که جلال آل احمد در جاده نويسندگی دارای سبک خاصی است که او را از ديگران متمايز ساخته و با صراحت بيانی که دارد معروفيتش را در ميان نسل جوان کشورش بيشتر کرده است.

جلال آل احمد در طول ۲۵ سال فعاليت ادبيش "همواره يک نويسنده سياسی" (اسلامی ندوشن) و اعتراض گر بوده است. او در دنباله گيری جهان بينی و عقائد سياسی، شخصی نا استوار بوده، از تمايل شديد به جهان بينی ماترياليستی و کمونيستی و انتقاد از اسلام تا به طور قاطع دست کشيدن از اعتقاد اولی و پناه بردن به اسلام به حيث نيروی يگانه و رهايی بخش مردم شرق اسلامی گرايش پيدا کرده است. طبيعی است که اين گرايش و تحول در عقائد و انديشه سياسی و فلسفی آل احمد بازتاب خويش را در آثار خلاق او نيز يافته است. زيرا به انديشه جمال مير صادقی "داستانهايش را که بفشاريد عصاره ای از نظريات سياسی و اجتماعی و مذهبی او بيرون می ريزد."

طوری که از نوشته های جلال آل احمد بر می آيد (از مقالات و رسالات انتقادی، ادبيات شناسی، زيست شناسی و جامعه شناسی (از جمله غرب زدگی) گرفته تا داستانهای کوتاه و بلند)، قلمش را برای ايجاد اثر به جامعه، يعنی به خاطر برملا ساختن عيوب و نابسامانيهای جامعه اش به کار برده است.

از اين رو، خواه در نوشته های اجتماعی – سياسی اش و خواه در نثر داستانی اش لحن انتقادگرايانه و افشا کننده خويش را حفظ کرده است. محض همين ويژگی خلاق جلال آل احمد زمينه ای را برای قضاوتهای گوناگونی پيرامون هنر نويسندگی او به ميان آورده است.

 

 اين اعتراض از گامهای نخستين نويسندگی او با اشکال مختلفی در آثار هنری اش بروز کرده و تدريجا کمال يافته است. در قدم اول، اين اعتراض به نحو طنز و تمسخر از مذهب و خرافات و تحقير رجال سياسی ديد و بازديد و سه تار عرض وجود می کند، سپس اين اعتراض در شکل انتقاد محيط روشن فکری و بوروکراسی مدير مدرسه و اوضاع اقتصادی جامعه نفرين زمين، که آن را می توان يک نوع "قصه عقائد" ناميد، پديدار می شود

 

طوری که ياد آور شديم، هر تغيير فکری که در جهان بينی سياسی و اجتماعی جلال آل احمد به وجود آمده، پيامد خويش را در آثار هنری او گذاشته است. از اين رو، هنگام مطالعه آثار نويسنده به خواننده دقيق نظر چنين احساس دست می دهد که جلال آل احمد پيوسته سرگرم جستجو و آزمايش بوده، راه و ديد مشخصی را تا به آخر پيدا نکرده است. اما آن چه که در همه اين جستجو و آزمايشهای هنری اش جلب توجه می کند - «من» او است.

بويژه، در سالهای اخير زندگی اش ما با هنرمندی روبرو بوديم که در ادبيات معاصر ايران جای پای خود را پيدا کرده و «من» او ديد مشخص و دارای شيوه بيان ويژه گرديده که، قبل از همه، اعتراض بر همه گونه نظم و قانون موجود می باشد.

اين اعتراض از گامهای نخستين نويسندگی او با اشکال مختلفی در آثار هنری اش بروز کرده و تدريجا کمال يافته است. در قدم اول، اين اعتراض به نحو طنز و تمسخر از مذهب و خرافات و تحقير رجال سياسی ديد و بازديد و سه تار عرض وجود می کند، سپس اين اعتراض در شکل انتقاد محيط روشن فکری و بوروکراسی مدير مدرسه و اوضاع اقتصادی جامعه نفرين زمين، که آن را می توان يک نوع "قصه عقائد" ناميد، پديدار می شود.

اين همه اعتراض و انتقادها در نثر جلال آل احمد يک فضای عصبانيت و عصيان را به وجود آورده که به زبان و سبک نگارش او بی تاثير نمانده است. از اين جا است که در همه آثار خلاق او موضع گيری و ديدگاه نويسنده و يا به تعبير ديگر "سيمای مؤلف" به طور خيلی آشکارا (اغلب در سيمای «من» راوی داستان) تبارز می کند و طبيعی است که پرسوناژهای (شخصيتهای) اين داستانها فاقد کاراکتر فردی اند و ديد و نظر ويژه خود را ندارند. يعنی از کارگر بی سواد تا سرهنگ و مهندس ديد و نظر واحد دارند. از اين رو، ذهنيت و جهان باطن آنها برای خواننده آشکار نمی شود. زيرا جلال آل احمد نويسنده ای برون گرا است و حوصله توصيف و ترسيم حالات باطنی و روانی شخصيتها و اجتماع را ندارد.

 

 شايد نثر «تلگرافی»، صراحت لهجه، بيان و نظر انتقادگرانه و اعتراض گرانه و فضای تيز و تند عصبانيت و عصيان گرانه سبک نگارشش آن فرصت را به او نمی دهند که به توصيف و ترسيم روانی قهرمانانش بپردازد

 

شايد نثر «تلگرافی»، صراحت لهجه، بيان و نظر انتقادگرانه و اعتراض گرانه و فضای تيز و تند عصبانيت و عصيان گرانه سبک نگارشش آن فرصت را به او نمی دهند که به توصيف و ترسيم روانی قهرمانانش بپردازد.

به قول رضا براهنی او بيشتر سرگرم "بگو و خلاص خود" بوده، "از آن محفظه علل و معلولهای نهانی جهان را نمی بيند".

با وجود اين، نثر داستانی آل احمد يک جهش بی سابقه در نثر فارسی است، جهشی به سوی فضای هيجان عصبانيت و ويژگيهای سبک او هم در اين است.

به طور خلاصه، جلال آل احمد با وجود آن که پرورده دبستان ادبی صادق هدايت است، در ادبيات معاصر ايران از سرآمدان نثر برونگرا و اجتماعی است. او معتقد بود که در جامعه کم رشد و نابالغ بايد فرياد خشن تر و سريع تر و بدون پرده باشد. از اين نگاه، جلال آل احمد نويسنده ای است که آثار ادبی وسيله ای برای ابراز انديشه های ويژه اجتماعی – سياسی و مذهبی بوده، تازگی و ارزشمندی آنها ارتباط قوی به زيربنای فکری نويسنده دارد.

 
 
اخبار روز
 
 
اين صفحه را برای دوستان خود بفرستيد صفحه بدون عکس
 
 
 
   
 
BBC Copyright Logo بالا ^^
 
  صفحه نخست|جهان|ايران |افغانستان |تاجيکستان |ورزش |دانش و فن |اقتصاد و بازرگانی |فرهنگ و هنر |ویدیو
روز هفتم |نگاه ژرف |صدای شما |آموزش انگليسی
 
  BBC News >>|BBC Sport >>|BBC Weather >>|BBC World Service >>|BBC Languages >>
 
  راهنما | تماس با ما | اخبار و اطلاعات به زبانهای ديگر | نحوه استفاده از اطلاعات شخصی کاربران