از سمت راست: سعيد محبی، مرتضی کلانتريان و کاوه ميرعباسی
سينا سعدی
کارنامه مرتضی کلانتريان که پس از انقلاب اسلامی از چهره های فعال ترجمه در ايران به شمار می آيد، روز سه شنبه 14 مرداد ماه در تازه ترين نشست کتاب ماه ادبيات و فلسفه در خانه کتاب به بحث گذاشته شد.
در اين جلسه دو تن درباره آثار کلانتريان سخن گفتند: کاوه مير عباسی و سعيد محبی. آثار کلانتريان در ايران غالباً از سوی نشر آگه منتشر شده است.
با مروری بر تاريخ ترجمه آثار فلسفی و ادبی چند دهه گذشته درمی يابيم افرادی که در عرصه هايی غير از ادبيات و فلسفه دانش آموخته اند، خدمات بسياری به ادبيات و فلسفه کرده اند و در اين ميان خدمات دانش آموختگان رشته حقوق چشمگيرتر و قابل توجه تر است.
در ميان اين مترجمان، مرتضی کلانتريان از جمله حقوقدانانی است که آثاری در اين دو حيطه ترجمه کرده است.
مترجمان حرفه ای يا به بازار فروش توجه دارند و می خواهند کتاب هايی که فروش آنها تضمين شده است، ترجمه کنند يا اينکه به سراغ شاهکارهای تثبيت شده می روند؛ يعنی آثاری که اگرچه از نويسنده آن حتی اثری هم ترجمه نشده است اما سال هاست که نام آن نويسنده را شنيده ايم چون به هر صورت اين آثار بالقوه خواهان دارند و برای مترجم خود اعتبار کسب می کنند اما کلانتريان جزو آن گروه از مترجمانی است که به هيچ يک از اين دو رويکرد توجهی ندارد
کاوه ميرعباسی
مرتضی کلانتريان در آغاز اين نشست ضمن يادی از مرحوم دکتر مصطفی رحيمی که در چاپ و ترجمه دو کتاب مرگ کثيف و قرارداد اجتماعی دخيل بود، درباره نخستين اثری که به فارسی ترجمه کرده گفت: لطف دير رس نخستين اثری بود که از يک نويسنده گمنام آفريقای جنوبی با نام « آلن پيتون» ترجمه کردم. در ابتدا مطالبی در اين کتاب به چشم می خورد که با متن کتاب هماهنگ نبود و پس از مدتی بررسی دريافتم که اين بخش ها به تورات و انجيل مرتبط است. بنابراين، برای ترجمه اين اثر ناگزير شدم توارت و انجيل را دوبار کامل بخوانم که اين امر در ترجمه های بعدی کمک شايان ذکری به من کرد.
پس از آن کاوه ميرعباسی، مترجم، در باب اهميت آثار ترجمه شده توسط مرتضی کلانتريان گفت: اگرچه کلانتريان کار ترجمه را به صورت جنبی دنبال می کند اما خدماتی که در عرصه فرهنگ انجام داده از بسياری از مترجمان حرفه ای بيشتر بوده است.
آقای ميرعباسی گفت مترجمان حرفه ای يا به بازار فروش توجه دارند و می خواهند کتاب هايی که فروش آنها تضمين شده است، ترجمه کنند يا اينکه به سراغ شاهکارهای تثبيت شده می روند؛ يعنی آثاری که اگرچه از نويسنده آن حتی اثری هم ترجمه نشده است اما سال هاست که نام آن نويسنده را شنيده ايم چون به هر صورت اين آثار بالقوه خواهان دارند و برای مترجم خود اعتبار کسب می کنند.
وی افزود اما کلانتريان جزو آن گروه از مترجمانی است که به هيچ يک از اين دو رويکرد توجهی ندارد.
کاوه ميرعباسی گفت وقتی فهرست آثار ادبی ای را که او ترجمه کرده، نگاه کنيم غير از کتاب « هاينريش بل» به هيچ نامی که پيش از انتشار حتی در محافل فرهيختگان شناخته شده باشد، بر نمی خوريم.
کاوه ميرعباسی در ادامه گفت: بسياری از نويسندگان به همت دکتر کلانتريان به جامعه ايرانی معرفی شدند، از جمله اين افراد می توان به « ايتالو اسوو» نويسنده رمان وجدان زنو،« کلود تييه» نويسنده رمان دايی من بنژامن، « آنتونيس ساماراکيس » خالق رمان نقطه ضعف و « مانوئل واسکز مونتالبان » نويسنده منم فرانکو اشاره کرد.
کلانتريان مترجمی است که نثر خوشخوان، روان و آميخته به طنزش در "سيمای زنی در ميان جمع" به زبانی فاخر، مقتدر و ادبيت پرداز در "قرارداد اجتماعی" مبدل می شود. او به خوبی می تواند سبک اثر را به زبان فارسی منتقل کند
سعيد محبی
به گفته آقای ميرعباسی، اين چهار نويسنده الزاما آثارشان شاهکارهای تثبيت شده نيستند، اما آثار ارزشمندی هستند که وجودشان يا ضروری است يا مهم و يا مغتنم.
پس از آن سعيد محبی – که خود از حقوقدانان و وکلای بنام است با اشاره به اين مطلب که برای ارزيابی کارنامه يک مترجم ناگزير هستيم به آثار ترجمه شده او رجوع کنيم، آثار مرتضی کلانتريان را به سه دسته تقسيم کرد:
اول - گروه رمان سياسی. از جمله اين آثار می توان به مرگ کثيف، دايی من بنژامن و منم فرانکو اشاره کرد.
دوم - رمان به معنای عمومی آن که الزاما مضمون آن سياسی نيست و عرصه های ديگر را نيز مطرح می کند مانند لطف ديررس ،خاطرات يک پسر بچه ناقلا و وجدان زنو.
سوم - آثار ترجمه شده در زمينه حقوق و فلسفه سياسی که يک رای و دو نقد، بشريت و حاکميت ها، نقش زور در روابط بين الملل از جمله اين آثار است.
آقای محبی گفت در مجموع کلانتريان در عرصه های رمان سياسی، پنج اثر، در عرصه رمان در مفهوم عام سه اثر و در عرصه فلسفه سياسی و حقوق هشت اثر به فارسی ترجمه کرده است.
سعيد محبی درباره زبان ترجمه کلانتريان گفت: کلانتريان مترجمی است که نثر خوشخوان، روان و آميخته به طنزش در سيمای زنی در ميان جمع، نوشته هاينريش بل، بنا بر اقتضای اثر، درقرارداد اجتماعی، نوشته ژان ژاک روسو، به زبانی فاخر، مقتدر و ادبيت پرداز مبدل می شود، او با تسلطی که بر زبان مبدا و مقصد دارد به خوبی می تواند سبک اثر را به زبان فارسی منتقل کند.
آقای محبی ضمن اشاره به دو جريان روشنفکری نخبه گرا و ادبيات متعهد و ملتزم در ايران، در توضيح گرايش مرتضی کلانتريان به اين جريان ها تصريح کرد: در کنار اين دو جريان روشنفکری، جريان سومی وجود داشت که آنها نه دنبال نخبه گرايی بودند و نه دنبال آنکه با طرح آثار خويش انقلابی بر پا کنند. مخاطبان اين گروه روشنفکران حوزه عمومی بودند.
"دکتر کلانتريان در گزينش متون ترجمه خويش نه عوام گراست و نه نخبه گرا، بلکه مخاطب او نيز غالبا روشنفکران حوزه عمومی هستند."
در پايان اين نشست مرتضی کلانتريان درباره متون کلاسيک تاثير گذار بر زبان ترجمه خويش گفت: يکی از کتاب هايی که بسيار به آن رجوع می کنم و به نثر آن علاقه مندم، تاريخ بيهقی است که از خواندن آن بسيار لذت می برم. ديگر کتاب تاريخ مشروطيت احمد کسروی است که در اين کتاب هم واژه هايی به کار رفته که در زبان فارسی پذيرفته شده است و به همين جهت بسيار مورد استفاده قرار می گيرد.
وی گفت اما مسئله مهم، حافظ است که می توان هر لحظه به او رجوع کرد، ضمن آنکه نمی توان از گلستان سعدی چشم پوشيد. در کنار اين بزرگان نبايد از عظمت نظامی و مولانا غافل شد.
