کلاس درسی در مناطق عشايری- عکس از کتاب سپاه دانش در ايران دوره پهلوی
ليلی ابوالحسنی
کتاب سپاه دانش در ايران دوره پهلوی نوشته فريان صباحی، اثرات سياسی، اجتماعی و ادبی برنامه سپاهيان دانش را بر جامعه ايران در دوره حکومت پهلوی بررسی می کند.
کتاب تحقيقی است درباره سپاه دانش در ايران که پس از انقلاب سفيد شاه در سال 1963 ميلادی ايجاد شد و فعاليت آن تا زمان انقلاب اسلامی در سال 1979 ادامه يافت. طبق برنامه سپاه دانش، فارغ التحصيلان دبيرستان ها می توانستند به جای دو سال خدمت سربازی، در سپاه دانش مشغول به کار شوند و در روستاها به تدريس در مدارس بپردازند.
خانم صباحی در اين کتاب وضعيت اجتماعی، سياسی و اقتصادی ايران را در دهه های 1960 و 1970 ميلادی بررسی می کند.
فريان صباحی
چنان که در کتاب آمده، طبق گزارش سازمان بين المللی کار، در سال 1969 درآمد متوسط فارغ التحصيلان دانشگاه ها چهار برابر افرادی که فقط مدرسه ابتدايی را گذرانده بودند و پنج برابر افراد بيسواد بود.
همين رابطه مستقيم باعث ترغيب ايرانيان شهری و روستايی به تحصيل شد.
فريان صباحی در فصلی از کتاب سپاه دانش در ايران دوره پهلوی به مقايسه برنامه سپاه دانش ايران با برنامه های مشابه در کشورهايی همچون ترکيه، کوبا و مصر می پردازد و نتيجه می گيرد که در دهه های 1960 و 1970 ميلادی بيسوادی معضلی برای کشورهای در حال توسعه بوده است.
نويسنده در بخشی از کتاب خود مطرح می کند که سپاه دانش قرار بود تغييرات بيشماری در جامعه روستايی ايران ايجاد کند.
اما اين جامعه چگونه می توانست با اين تغييرات کنار بيايد؟ آيا برنامه سپاه دانش شاه، بينش روستاييان ايران را نسبت به مسائل کشور به نوعی افزايش داد؟
تصويری از يک سپاهی دانش در روستا - عکس از کتاب سپاه دانش در ايران دوره پهلوی
خانم صباحی در کتاب خود اشاره می کند که "انقلاب يک پديده سياسی منحصر به پايتخت و شهرهای بزرگ نبود. در واقع بسياری از دهقانان در تظاهرات سياسی که منجر به سرنگونی نظام سلطنتی شد، شرکت فعال داشتند."
به اعتقاد او، سپاهيان دانش در انتقال يک تفسير سياسی جديد از مذهب نقش موثری داشتند. به عبارت ديگر آنها بروز دگرگونی در اسلام شيعه را به خانواده ها و دوستان خود و نيز به اهالی روستاها انتقال دادند.
فريان صباحی می گويد که برنامه سپاه دانش نه تنها بر سطح سواد روستاييان تاثير داشت، بلکه بر نگرش خود سپاهيان دانش نسبت به حکومت پهلوی نيز موثر بود.
بر اين اساس، برخی از جوانان شهری سپاه دانش شروع به مطالعه ادبيات انقلابی کردند و ديدگاه های سياسی خود را بالا بردند.
به گفته خانم صباحی، سپاه دانش رشد عقايد سياسی در ايران را افزايش داد، عقايدی که در مخالفت با رژيم شاه بود و در نهايت منجر به بروز انقلاب اسلامی شد.
کتاب سپاه دانش در ايران دوره پهلوی پايان نامه دکتری خانم صباحی در مدرسه مطالعات شرقی - آفريقايی (SOAS) دانشگاه لندن است.
فريان صباحی هم اکنون به تدريس تاريخ ايران در قرن بيستم در دانشگاه ژنو اشتغال دارد.
