رحيمی در دهه 1340 با ترجمه آثاری از برتولت برشت به شهرت رسيد
سينا سعدی
مصطفی رحيمی متفکر، مترجم و نويسنده نامدار و يکی از بزرگترين حاميان انديشه تساهل و مدارا، روز چهارشنبه، نهم مرداد ماه در خانه اش در خيابان اميرآباد تهران در گذشت. وی در دوران زندگی خود خوانندگان ايرانی را با آثار بزرگانی چون سارتر، کامو، برشت، دوبوار و اکتاويو پاز آشنا کرد و در عرصه نوشتن انبوهی مقاله، قصه، نمايشنامه و بررسی و تحقيق از خود به يادگار گذاشت.
رحيمی در دهه 1340 با ترجمه آثاری از برتولت برشت به شهرت رسيد. آنکه گفت آری، آنکه گفت نه و ننه دلاور در نسلی از تحصيلکردگان ايرانی، بيش از آنکه با نام « برشت » قرين باشد، با نام مصطفی رحيمی در خاطر می نشيند. اين نسل از دانش آموختگان ايرانی با قلم او بود که بخش مهمی از ادبيات جهان را کشف کرد، خواند و با آن مأنوس شد.
اما ترجمه های او به ژانر ادبی نمايشنامه، محدود نشد. اگزيستانسياليسم و اصالت بشر او که در سال 1344 راهی بازار کتاب ايران شد، علاقه مندان را با فلسفه ديگری آشنا کرد که تا آن زمان برايشان ناشناخته بود. هنرمند و زمان او اثر آلبرکامو يک سال پس از آن به دست اهل کتاب رسيد. آن سالها سالهای پربار زندگی ادبی مصطفی رحيمی بود.
دو سه سال بعد ادبيات چيست سارتر را با همکاری دوست نامدارش ابوالحسن نجفی به بازار فرستاد. اکنون که سی چهل سال از فضای آن سالها فاصله گرفته ايم دشوار بتوان گفت که هر يک از اين آثار چه تأثير بی کرانی در ايجاد ذهنيت نسل هايی بر جای گذاشته است که در آن زمان می باليدند.
مصطفی رحيمی در دوران جوانی
در سالهای پايانی چهل مجموعه مقاله ای با عنوان نگاه از او چاپ شد که تأثيرش از ترجمه هايش کمتر نبود. اين مقالات رحيمی را از وادی ترجمه به سرزمين نويسندگی کوچاند. او ديگر فقط مترجمی چيره دست نبود، نويسنده ای اهل فکر يا متفکری اهل نوشتن بود که افکار خود را گاه در قالب نوشته و گاه در قالب ترجمه تکثير می کرد.
اما نگاه تحمل نشد و توقيف گرديد. رحيمی نيمی از مقالات کتاب را که چاپ آنها به نظر سانسورگران اشکالی پيش نمی آورد، در کتابی با عنوان دو پهلوی نيم نگاه منتشر کرد. واژه های نگاه و نيم نگاه و ديدگاهها از روی کتاب های رحيمی بود که بعد ها به مثابه سرفصل های معروف مطبوعات درآمد. ديدگاهها عنوان مجموعه مقالات او بود که در سال 1352 منتشر شد. هم مجموعه ديدگاهها و هم نگاه در زمان خود کتاب های بحث برانگيزی شد و جامعه ايرانی از آنها به شدت استقبال کرد.
در سالهای 50 مصطفی رحيمی چنان اهميتی يافته بود که ديگر نه به عنوان يک مترجم و نويسنده معمولی که به عنوان يک فيلسوف در جامعه کتابخوان ايرانی جلوه می کرد. البته او خود اعتقادی به چنين برداشتی نداشت. اين تلقی بيشتر نشانه آن بود که خواننده ايرانی با متفکری رو به روست که با اعتقادات خود زندگی می کند و معتقدات خود را با هيچ چيز معامله نمی کند.
علاوه بر اين رحيمی نشان داده بود که انديشه ورزی است که به ايران و فرهنگ آن فکر می کند چنانکه نام کتاب چاپ نشده او دغدغه ايران از آن نشان دارد. در دوره انقلاب مقالات مهمی از او منتشر شد که تعهد او را در دگرگونی ها و تحولات اجتماعی ايران رقم می زد. بحث درباره اين مقالات را بايد به فرصت مناسب تری گذاشت. تنها می توان اشاره کرد که کتاب آزادی و فرهنگ او که در سال 74 از چاپ درآمد، مجموعه مقالاتی را در بر دارد که تمامی آنها حول محور تساهل و مدارا می گردد.
تمام سالهای پس از انقلاب رحيمی در خانه به نوشتن و ترجمه کردن و پرورش فکر ايرانيان از راه نشر مقالات و کتابها سپری کرد. او نقش بزرگی در پيشبرد ادبيات و تحولات اجتماعی ايران داشت. يادش گرامی باد.
زندگينامه
مصطفی رحيمی در سال 1305 در نايين متولد شد. تحصيلات ابتدايی را در زادگاه خود به پايان برد و برای تحصيلات دبيرستانی به يزد رفت. اما دوره دوم دبيرستان را در اصفهان خواند و سپس به تهران آمد و در دانشکده حقوق به ادامه تحصيل پرداخت.
در سال 1337 راهی فرانسه شد و در دانشگاه سوربن به دريافت درجه دکترای حقوق جزا نائل آمد. در پاريس با افکار ژان پل سارتر فيلسوف فرانسوی آشنا شد. در بازگشت به تهران وارد دادگستری شد. در سالهای 40 با رضا سيد حسينی، عبدالله توکل و ابوالحسن نجفی آشنا شد و به ترجمه پرداخت. در زمانی که عبدالحسين زرين کوب مسئوليت دپارتمان ادبيات دانشکده ادبيات دانشگاه تهران را بر عهده داشت از او دعوت کرد که ادبيات غرب را تدريس کند و او يکی دو سال به اين کار مشغول شد.
فهرست آثار
* شعر: بهشت گمشده 1328
* قصه: اتهام 1357 ؛ بايد زندگی کرد 1356 ؛ قصه های آن دنيا 1356
* نمايشنامه: آناهيتا 1349 ، تياله 1356 ؛ دست بالای دست 1357 ؛ هملت 1371
* مجموعه مقالات: يأس فلسفی 1345 ؛ نگاه 1348 ؛ نيم نگاه 1349 ؛ ديدگاهها 1352 ؛ گام ها و آرمان ها 1370 ؛ آزادی و فرهنگ 1374 عبور از فرهنگ بازرگانی 1374
* بررسی و تحقيق: قانون اساسی ايران و اصول دمکراسی 1354 ؛ اصول حکومت جمهوری 1358 ؛ تراژدی قدرت در شاهنامه 1369 ؛ حافظ انديشه 1371 ؛ سياووش بر آتش 1371 ؛ درباره ژان پل سارتر
ترجمه ها
آنکه گفت آری، آنکه گفت نه 1338 برتولت برشت
اگزيستانسياليسم و اصالت بشر 1344 ژان پل سارتر
هنرمند و زمان او 1345 کامو و ديگران
ننه دلاور و فرزندان او 1345 برتولت برشت
ادبيات چيست 1348 ژان پل سارتر
ارفه سياه 1351 ژان پل سارتر
نقد حکمت عاميانه 1354 سيمون دوبوار
رسالت هنر 1356 کامو و ديگران
ادبيات و انديشه 1356 سارتر و ديگران
مجازات اعدام 1356 مارک آنسل
آنچه من هستم 1357 ژان پل سارتر
کشتار عام 1357 ژان پل سارتر
حقوق و جامعه شناس 1358 گورويچ و ديگران
تعهد کامو 1362 آلبرکامو
ديالکتيک 1362 فولکيه
پرولتاريا، تکنولوژی، آزادی 1363 آندره گرز
بحران مارکسيسم 1370 کار دسته جمعی
پروسترويکا و نتايج آن 1370 کار دسته جمعی
جنگ خليج فارس 1370 سالينجر/ لوران
سخن پاز 1371 اکتاويو پاز
چرا شوروی متلاشی شد 1373 کار دسته جمعی
زير چاپ:
دغدغه ايران مجموعه مقاله
مارکس و سايه هايش
