بتازگی کتاب عجيبی در تهران منتشر شده است که حاوی 1400 سند مربوط به سانسور کتاب در ايران است. اين کتاب 600 صفحه ای که حاصل پژوهش دکتر احمد رجب زاده است، سرشار از ايراداتی است که مميزان کتاب در طول سال 1375 خورشيدی به کتاب های مورد بررسی وارد کرده اند تا از انتشار آنها به نحوی جلوگيری کنند. بنابر آماری که مولف ارائه می دهد 188 نفر در سال مورد نظر 1373 کتاب را مشروط و غير مجاز اعلام داشته اند.
البته برخی از آنان تنها يک اثر و برخی ديگر تا 90 اثر را مورد ارزيابی قرار داده اند. اما هسته اصلی مميزی شامل 28 نفر بوده است که 71 درصد کتب مشروط و غير مجاز توسط آنان مورد ارزيابی وقضاوت قرار گرفته است.
بنا به نوشته مولف کتاب، در سال 75 به يک روايت 12898 عنوان کتاب چاپ شده است و به روايت ديگر 14458 عنوان. اگر رقم اول را قبول کنيم 5/10 درصد کتابها مشروط و غير مجاز شناخته شده اند و اگر رقم دوم درست باشد، 9 درصد. اما مهمتر اين است که رقم واقعی بسيار بالاتر از اينهاست. زيرا:
« در مجموعه کتب منتشره نسبت های عمده ای را کتب کمک درسی دانشگاهی، قرآن، مفاتيح و نظاير آن تشکيل می دهد که در آن خلاقيت فرهنگی و بروز و ظهور آرا و انديشه های جديد راه ندارد، سهم اندکی دارد يا نسبت آن با حوزه خلاق فرهنگ يعنی ادب و هنر نسبتی بعيد است. در حالی که عمده کتب مشروط و غير مجاز در حوزه اصلی خلاقيت فرهنگی، يعنی ادبيات قرار دارد که يکی از شاخص های خلاقيت های فرهنگی در يک جامعه است. »
اما آنچه به کتاب اهميت و اعتبار می دهد وجه آماری آن نيست که از قضا مقداری گيج و سر درگم است و برای يافتن يک عدد ساده مثل تعداد کتاب هايی که مورد مميزی قرارگرفته، بايد مدت ها کتاب را ورق زد. اهميت کتاب در ارائه نمونه های مميزی و عين يادداشت مميزها با ذکر سند و مدرک است.
در باره محورهای مميزی سال 75 که به احتمال زياد در مورد سال های ديگر هم صادق است در کتاب آمده است که « مميزان خود را محق دانسته اند که در خصوص وجوه ويرايشی و فنی تا وجوه اخلاقی و اعتقادی و سياسی به يکسان قضاوت کنند و خواستار حذف و اصلاح شوند. »
همچنين تأکيد شده است که برخلاف تصور عمومی که سانسور را عمدتاً سياسی می انگارد، وجوه سياسی نسبت به ديگر حوزه ها حجم کمتری دارد، وجه عمده مميزی کتاب را مسائل اعتقادی تشکيل می دهد.
اگر برای مسلمان ها خوردن گوشت خوک، شراب و ... حرام است، در رمان خارجی هر کجا از اين موارد صحبت شده يا توصيفی از آنها شده، حکم به حذف و تغيير داده اند بی آنکه توجه کنند که اين امور در فرهنگ ساير ملل امری مجاز و معمول است.
اگر برای مسلمان ها خوک و سگ نجس و نگهداری بعضی حيوانات مکروه است، با چنين نگاهی رمان ها قضاوت شده و انگ شرعی و غير اسلامی خورده است.
اگر برای مسلمان ها دست دادن زن و مرد نامحرم ايراد شرعی دارد، با همين نگاه دست دادن زنان و مردان در رمان خارجی مورد ارزيابی قرار گرفته و با انگ خلاف عرف، غير اسلامی و... حکم به حذف داده شده است.
از متن کتاب
حذف و تغيير هر عبارتی که در آن از شراب، فقر، ترياک، افيون گفتگو شده ؛ حذف و تغيير تمام روابط ميان افراد اعم از زن ومرد، دختر وپسر، و...؛ حذف انتقاد به شرايط موجود، انتقاد به روزگار، آسمان و زمين، با اين استدلال که اين امور به نحوی به خدا، حکومت اسلامی و مذهب مربوط می شود؛ حذف هرگونه تصور مثبت درباره غرب و حذف و تغيير هر عبارتی که تصويری مثبت از روشنفکران به دست دهد، از موارد مشخصی است که کتاب بر آنها انگشت می گذارد.
موارد اشاره شده در کتاب چندان متعدد است که نمی توان حتی اندکی از آنها را در اينجا ذکر کرد. بنا به مثل مشت نمونه خروار برای آشنايی بيشتر با کتاب، نمونه هايی از سانسور در سال 75 را از کتاب نقل می کنيم:
مميز در رد کتاب « شيفتگان محبت » اعلام می دارد: برای جلوگيری از آثار سهل پسند و در عين حال مبتذل با تجديد چاپ کتاب که بار پانزدهم است، مخالفت می شود.
درباره هوشنگ گلشيری بررس اعلام داشته: « به خاطر محتوای اغلب داستان هايش و نيز موضع گيری های گلشيری عليه انقلاب و نظام قابل انتشار نمی باشد.»
درباره « شکست ثانيه ها » بررس اظهار داشته: « نويسندگان اين قبيل رمان هايی که حاوی مسائل منکراتی است ممکن است خود نيز مسأله داشته باشند، پيگرد اين قبيل افراد و تحقيق در منش و رفتار آنها نيز مناسب می باشد ».
در کتاب « امير ارسلان نامدار » که داستانی از ميرزا محمد علی نقيب الممالک است 378 مورد حذف و تغيير پيشنهاد کرده اند.
« غنچه لبانش » / « با دو بازوی مرمرين » / « لبخندی وعده دهنده از لبی سرخ تر از ياقوت بدرقه راهش بود » بررس: غير اخلاقی ( بخارای من ايل من / محمد بهمن بيگی / مشروط )
« ماتيک کم رنگی را که در جيب ژاکت پنهان کرده بود بيرون کشيد و لب ها را رنگ کرد »، «فريبا يواشکی وسط ماشين می رقصد» (بررس با توجه به دوجمله ياد شده ) : داستان پل حذف شود چون پيام ضد اخلاقی دارد. ( انجماد / مجموعه داستان / کريم پور / غير مجاز)
« لباس سياه، شب سياه، دل سياه، خدا خودش از اين همه سياهی به خير گرداند » بررس: تمسخر ظواهر اسلامی
در باره رمان ديوار اثر ژان پل سارتر ترجمه صادق هدايت جدای از 18 مورد اصلاحی، مميز اظهار داشته: « مطالعه کتاب جز انحراف برای جوانان ديگر چيزی نمی تواند باشد و شخصيت های هدايت و کافکا و... بر همه معلوم است و در سراسر کتاب از شراب و باده نوشی ياد شده است.»
رمان دختر سروان که قبلاً چاپ آن بلامانع بوده، در سال 75 غير مجاز اعلام شده چون مترجم آن پرويز ناتل خانلری بوده است.
عرق نارگيل ، بررس: به نوشيدنی تبديل شود.
گيلاس ، بررس: به ليوان تبديل شود.
در باز می شود و جو، مردی را که ظاهراً مست است، بيرون می اندازد ، بررس: حذف
چشمان شرابی اش ، بررس: حذف
به غير از موارد اخلاقی مميزان به موارد دينی هم حساسيت زياد نشان داده اند. از جمله آنکه درباره جمله « فراموش نکن که در اين کشور می توان چهار زن گرفت » بررس نوشته است: جمله توهين آميز به مسلمين. مولف کتاب می نويسد: « مميز توجه نداشته که گرفتن چهار زن جواز شرعی دارد و اشاره به آن اگر توهين به مسلمين است، خود به صورت تلويحی توهين آميز بودن حکم را پذيرفته است ».
تغيير جمله ها
ميخانه : کافه عاشق : علاقه مند، دوستدار هم رقصان : هم صحبت ها گوشت خوک : گوشت گاو شراب : نوشابه وطن پرستی : وطن دوستی کام ستاندن : به عقد خويش در آوردن شاهزاده عبدالعظيم : حضرت عبدالعظيم عشقی : محبتی سينه ها : بالا تنه ماليد : کشيد ( دستش را به پشتم ماليد ) مرا بغل کرد : مرا بلند کرد
کتاب 1400 سند مميزی کتاب در ايران به وسيله انتشارات کوير به چاپ رسيده است.
