انتشار مجله پيام يونسکو متعلق به سازمان آموزشی، علمی و فرهنگی ملل متحد، يکی از معتبرترين مجلات فرهنگی جهان متوقف شده است.
دليل اين توقف انتشار، تغيير سياست های اطلاع رسانی يونسکو و مشکلات مالی ذکر شده است.
پيام يونسکو به تعداد زيادی از زبان های رايج جهان از جمله فارسی منتشر می شد. اين مجله حتی نسخه مخصوصی به خط بريل برای نابينايان چاپ می کرد.
آخرين شماره پيام يونسکو دست چينی است از مقالات مختلفی که از دهه 1950 ميلادی در شماره های مختلف پيام يونسکو به چاپ رسيده است که در آن ميان مقالاتی از برتراند راسل و آلبرت انشتين به چشم می خورد.
شماره های نخست آن رنگ و بوی ديگر داشت. عکس ها، شرح عکس ها و صفحه آرايی يکسره آموزنده بود. سوژه ها کلی انتخاب می شد اما تمام مجله حول يک موضوع می گشت.
اين در قياس با روزنامه نگاری ايران تازگی داشت. اما فقط تازگی نبود که اهميت داشت. به يک موضوع چندان جامع می پرداختند و چنان به عملش می آوردند و چکيده و خلاصه تحويل می دادند که اگر صد کتاب می خواندی به آن اندازه اطلاعات به دست نمی آوردی که در يک شماره پيام.
اطلاعات درباره هر موضوعی اگر وجود داشت در کتاب های مختلف پراکنده بود. آسان به چنگ نمی آمد. در « پيام يونسکو » متخصص ترين افراد، اين اطلاعات را يکجا تحويل خواننده می دادند.
سوژه ها در جای خود بسی جذاب و آموزنده انتخاب می شد: 100 مورد جنگ پس از جنگ جهانی، کارتاژ را نبايد ويران کرد، منشأ کتاب، برای آنکه زمين باقی بماند، تحمل آرای ديگران، تلويزيون طبل جديد، آرمان دمکراسی، اينشتين، پيکاسو، ابن سينا، تحول صنعت چاپ، آزادی زن، نژاد پرستی و مانند آنها.
در آن 15 سالی که در پيام کار کرده ام احساس می کنم اين ثروت را اندوخته ام که نگاهم به دنيا ابعاد گوناگون به خود گرفته و آن احکام جزمی که سابقاً به آن عادت داشتيم از من دفع شده. من اين را بيش از هر چيزی به پيام مديونم.
هادی غبرائی، مدير سابق پيام يونسکو
بعد ها وقتی ادوارد گليسان رفت و عادل رفعت ( مصری ) به عنوان سر دبير جای او را گرفت، مجله از يکدستی در آمد اما وی نيز سطح کار را حفظ کرد و گفتگوهايی در انداخت که بسيار خواندنی بود. اين گفتگوها همواره با شخصيت های بر جسته جهان مانند گابريل گارسيا مارکز انجام می شد.
فشرده نويسی که از ويژگی های « پيام » بود در همه حال و تا به آخر با آن ماند. چه هنری در فشرده نويسی که در کار نمی کردند. مهمترين مطالب را که شايد هرکدام 30 صفحه جا می طلبيد، در دوسه صفحه ارائه می دادند. در حالی که همه چيز هم در آن گفته شده بود. بی کم و کاست.
انتشار پيام يونسکو به زبان فارسی
فارسی دوازدهمين زبانی بود که « پيام يونسکو » در سال 1348 هجری شمسی به آن زبان در تهران منتشر شد. ابتدا به پنج شش زبان رسمی سازمان ملل در می آمد. آهسته آهسته بر تعداد زبان ها افزوده شد و به سی و چند زبان رسيد. زبان هايی که نام بعضی شان برای ما ناشناخته بود: کاتالان، کروات، تايلندی.
بعد ها اما با فروپاشی يوگوسلاوی و تعطيل شدن انتشار به زبان هايی چون ژاپنی و کره ای، از تعداد زبان ها کاسته شد. در پايان کار يعنی اين روزها به 28 رسيد.
اما جز زبان های اصلی، احتمالاً در ديگر زبانها به زيبايی و آراستگی زبان فارسی منتشر نمی شد. ايرج پارسی که بيست و پنج سال عمرش را روی آن گذاشته است، روزی حکايت می کرد که در سفر پاريس يکی از مديران به او تبريک گفته و گفته من نمی دانستم که اين نسخه فارسی است. شناسايی آن برايم ممکن نبود. با اشتياق آن را ورق می زدم و نگاه می کردم برای اينکه نسخه شما مثل نسخه ژاپنی و ايتاليايی و آلمانی درست معادل « اوريژينال » آن است.
دليل تعطيلی يونسکو، سياست های جديد رسانه ای و مشکلات مالی عنوان شده است
هرشماره پيام يک گنج بود، گنجی از اطلاعات. و مجموعه آن گنجينه ای است که دوره جلد شده کمتر مجله ای به پای آن می رسد. هر مطلبی که چاپ کرده، چنان بر زوايای تاريک موضوع چنگ انداخته است که حتی اگر سی سال از نوشتن آن گذشته باشد، هنوز هم قابل استفاده است. مجموعه عکس ها و مطالب به عنوان آرشيو بی نظير است و بی نظير می نمايد.
شمارگان پيام يونسکو در زبان فارسی از 2000 شروع شد. در حدود سال 1357، به 6000 نسخه رسيد. پس از انقلاب بر تيراژ آن تا حدی افزوده شد و به هشت تا ده هزار رسيد. مدتی هم برای افغانستان و تاجيکستان فرستاده می شد اما اين کار پا نگرفت و خوانندگان و خريدارانی پيدا نکرد و دوام نيافت و بيشتر جنبه اهدايی به خود گرفت.
در زمان انقلاب دچار مشکلات شد. گارد قديمی از ايران رفتند. تنها تعداد کمی از آنان ماندند. تکليف آن معلوم نبود. از سال 60 لبه انقلاب به کميسيون ملی يونسکو هم رسيد. پيام يونسکو به سرنوشت ديگر مطبوعاتی دچار آمد که « امتياز » يعنی مجوز نشر نداشتند. بنابراين بايد برای هرشماره که آماده چاپ می شد، مجوز چاپ و انتشار می گرفتند. انتشار تک شماره يعنی مصيبت. مجوز تک شماره به اين شکل بود که بايد تمام صفحات مجله آماده شده برای چاپ را به وزارت ارشاد تحويل می داديد و آنها پس از خواندن به شما مجوز نشر می دادند. ليتو گرافی بدون اين مجوز صفحات را فيلم وزينک نمی کرد. چاپخانه هم اجازه چاپ نداشت.
شمارگان پيام يونسکو در زبان فارسی از 2000 شروع شد. در حدود سال 1357، به 6000 نسخه رسيد
اين وضع طبعا ً سبب می شد دست اندر کاران پيش از تحويل مجله به وزارت ارشاد، نسبت به ارائه مطالب و عکس ها جانب احتياط در پيش گيرند، سهل است از خير انتشار بعضی شماره ها می گذشتند. چنانکه از ميان شماره های مربوط به مشاهير شماره مربوط به « آتا تورک » هنوز هم به فارسی منتشر نشده است. چنين وضعيتی به مجله ای که سال ها بدون اين مشکلات منتشر می شد، بسيار لطمه می زد و همه اينها سبب شد که انتشار مجله يکی دو سال به تأخير بيفتد. البته اين تأخير در مجله اعلام می شد مثلاً می نوشتند: مهر 1364 تاريخ انتشار خرداد1366 .
انتشار مجله در اين شرايط فداکاری می خواست. اما دست اندرکاران مجله خوب می دانستند که مجله آنها از معدود کانال های ارتباط با جهان است، از اين روناملايمات را تحمل می کردند و اين « دريچه گشوده بر جهان » را سر پا نگه می داشتند. کوشش های بی دريغ ايرج پارسی مدير پيام که گاه برای انتشار مجله به قرض و قوله هم دست می زد، ستايش انگيز است.
پارسی می گويد بهترين مثال برای عينيت بخشيدن به شعار « دريچه ای گشوده بر جهان » در دوره انقلاب، ايران بود. شايد به همين دليل است که استادان دانشگاهها و دانشجويان، بويژه دانشجويان رشته های هنر از آن استقبال می کردند و به قول پارسی « بی قرار» آن بودند و در زمان نمايشگاه کتاب نسخه های قديمی آن را چون ورق زر می بردند.
هادی غبرائی، خلف صالح ايرج پارسی که سال ها ترجمه و سپس مديريت آن را بر عهده داشته درک عميقی از « پيام » به دست می دهد:
« وقتی نگاهها متفاوت است، انگار خود واقعيت است که عوض می شود. در يکی از شماره های پيام - گويا شماره دريانوردی - ملاحی نوشته بود سه ماه در کشتی بودم، وقتی به جاماييکا رسيدم به نظرم آمد که مردم دچار جنون شده اند. از اسکله که به اتوبان نگاه می کردم سرسام آور بود. با خودم می گفتم اين چه حرکتی است که مردم می کنند. اما وقتی از کشتی پياده شدم و خودم سوار اتومبيل شدم ديدم ماشين ها بطور عادی راه می روند. آرامش دريا به من اين احساس را داده بود. از آن زاويه که به اتوبان نگاه می کنيم، می بينيم اينجا زندگی چقدر جنون آميز است. وقتی خودمان سوار اتومبيل می شويم می بينيم نه... »
غبرائی با اين مثال می خواهد اين مفهوم را القاء کند که هر شماره پيام در يک عرصه، نگاه و ديد آدمی را عوض می کند. « در آن 15 سالی که در پيام کار کرده ام احساس می کنم اين ثروت را اندوخته ام که نگاهم به دنيا ابعاد گوناگون به خود گرفته و آن احکام جزمی که سابقاً به آن عادت داشتيم از من دفع شده. من اين را بيش از هر چيزی به پيام مديونم.»
