رزاق مامون روزنامه نگار در افغانستان

در گذشته، حضور خبرگزاری های شنیداری و نوشتاری تا این اندازه پر رنگ نبود و مجموعه ای از فعالیت های آنان، آن طوری که امروز به یک جریان نظارتی و روشنگرانه مبدل شده، رخدادهای سیاسی و تحولات پیچیده این کشور را آئینه داری نمی کردند.

اما کثرت شبکه های اطلاع رسانی در افغانستان پس از طالبان، برای نخستین بار فضای رقابتی گسترده ای را ایجاد کرده است. این رقابت ها بدون شک سبب شده تا طیف های مختلفی از جوانان افغان فرصت یابند که در هر یک از این خبرگزاری ها شغلی برای خود دست و پا کنند.

در این میان شبکه خبررسانی بی بی سی در اذهان عامه افغانستان، پیشینه و کارنامه ای دارد که دست کم سه نسل پیشین از آن آگاه بوده اند.

بی بی سی در دهه چهل و پنجاه خورشیدی در میان شنوندگان افغان راه باز کرد و بیشترینه در میان نخبگان حکومتی و روشنفکران سیاسی به مرجع خبر مبدل شد.

سقوط حاکمیت چهل ساله دودمان شاهی به رهبری سردار داوود خان در سال ۱۳۵۲، جامعه افغانستان را از انفعال دیرپای چند دهه خارج کرد. این تحولی بود که روحیه سیاسی اندیشی را که در "دهه دموکراسی" تا اندازه ای در میان تحصیل کرده ها و دانشگاهیان رخنه کرده بود، به واکنش واداشت و مراجعه به منابع بیرونی خبر رسانی روز تا روز افزایش یافت.

از آن زمان تا کنون دست کم سی و پنج سال سپری شده است و در این مدت، شبکه اطلاع رسانی بی بی سی برای فارسی زبانان منطقه به خصوص افغانستان، صدها برنامه خبری، آموزشی و فرهنگی پخش کرده است.

	بی بی سی دهه ها تنها منبع خبری مردم افغانستان بود

رسانه های داخلی افغانستان

اگربه تجربه سال های دهه دموکراسی در افغانستان به عنوان نخستین مرحله از ظهور مطبوعات سیاسی آزاد نگریسته شود، دور دوم جنبش رسانه ای آزاد در افغانستان تاریخ بسیار کوتاه دارد و به سال های پس از سقوط گروه طالبان محدود می شود.

خصوصیت این دوره آن است که مطبوعات کنونی، پا به پای سایر رسانه های خبری معروف جهان که بخشی از کار خود را روی مسایل جاری افغانستان متمرکز کرده اند، پیش می روند.

هنوز مطبوعات افغان در مرحله ای قرار دارند که کمبود تجربه در تحلیل قضایا، شگردهای پیگیری اخبار و کلی پردازی از حوادث، جزو لغزش های روزانه نهادهای خبری رسمی و غیر رسمی در این کشور است.

مشکل پسندی حرفه ای و مدیریت هوشمند شبکه های رسانه ای، به طور لازم بر جریان فعالیت های اهل مطبوعات وارد نشده است.

تاثیر بی بی سی بر رسانه های داخلی

اما حضور مستمر آژانس های خبررسانی بین المللی و رادیوها از جمله بی بی سی به روزنامه نگاران افغان کمک کرده است تا دست کم مسیری را برای کار آینده شان تعیین کنند و با توجه به سخت گیری های حرفه ای مطبوعات بین المللی، بر نحوه کار خودشان با دید انتقادی نگاه کنند و بدین وسیله، با خم و پیچ های نوع پیشرفته روزنامه نگاری از نزدیک آشنا شوند.

نحوه کار روزنامه نگاری در افغانستان در سال های پیشین نشان می دهد که تاثیر پذیری از شگردهای کاری مطبوعات جهانی، تقریبا عمده و یک جانبه بوده است.

بی بی سی به عنوان خبرگزاری عمدتا شنیداری که تا اندازه ای از گذشته ها بر افکار عمومی مردم تاثیر می گذاشت، در دوره جدید، به جای آن که تاثیرات خود را در ژورنالیسم رادیویی اعمال کند، به طور عمده در رسانه های چاپی این کشور اثرات خود را نشان داد.

به نظر می رسد که اثر پذیری رسانه های چاپی در سال های نخست، بیشتر از ناحیه نحوه خبرنویسی و سابقه ذهنی مدیران مطبوعات از شیوه های خبردهی و اطلاع رسانی رادیو و صفحه اینترنتی بی بی سی بوده است.

بی بی سی گروهی از خبرنگاران داخلی را به عنوان تنها مصرف کنندگان به دنبال خود کشیده است که این امر صف مقلدان را طولانی کرده و از شکوفایی نیروی خلاقیت آنان کاسته است.

'مصرف کنندگان'

از سوی دیگر، بی بی سی گروهی از خبرنگاران داخلی را به عنوان تنها مصرف کنندگان به دنبال خود کشیده است که این امر صف مقلدان را طولانی کرده و از شکوفایی نیروی خلاقیت و ابتکار آنان کاسته است.

همچنان برخی نهادهای چاپی و حتی شنیداری در افغانستان به نوعی به بی بی سی وابسته شده اند. خبرنگارانی که به زبان انگلیسی آشنایی لازم ندارند، معمولا تازه ترین اخبار را از سایت فارسی بی بی سی دریافت می کنند و بدون زحمت از آن استفاده می کنند.

هرچند این کار تا اندازه ای به خبرنگاران کمک کرده است، اما روشن است که ادامه این وضعیت، نیروی تلاش و خلاقیت خود این روزنامه نگاران را تحت تاثیر قرار می دهد.

با این حال باید اذعان داشت که نفوذ یک جانبه بی بی سی بر اثر کثرت مطبوعات نوشتاری، رادیویی و دیداری در سال های اخیر، از لحاظ کمیت و تعداد شنوندگان محدود شده است و میلیون ها شنونده در افغانستان، در میان سایر رادیوهای بین المللی و داخلی تقسیم شده است.

حالا وضع به گونه ای است که رقابت بر سر عرضه کیفیت بهتر و شفاف میان خبرگزاری های سرشناس در افغانستان به عنوان یک امر جدی مطرح است.

موازی با این جریان، تاثیرگذاری بر مطبوعات نوپای افغان نیز قابل رؤیت است. با توجه به این که هر یک از شبکه های خبری، دهها همکار و گزارشگر محلی در افغانستان دارند، این تاثیرگذاری به شیوه های مختلف صورت می گیرد.

احتراز از کلی گویی

فعالیت روزنامه نگاران افغان، در سال های اخیر از بسیاری جهات، به دریافت خطوط بالنسبه مشخص کار حرفه ای و مطابق با معیارهای جهانی، نزدیک شده است.

بی بی سی نیز در این مدت در زمینه رعایت مسائل ضروری از جمله دقت در کار، فشردگی، توازن و بی طرفی، تا میزانی معین قواعدی را ایجاد کرده است.

	نسل جدید خبرنگاران و روزنامه نگاران افغانی، هم از نظر سبک کار و هم از نظر دریافت اطلاعات، تحت تاثیر بی بی سی هستند.

ممیزه برجسته اثرگذاری بی بی سی، احتراز از کلی گویی و دخالت برداشت شخصی در شرح حوادث است که در سال های اول، دامن بسیاری از خبرنگاران نوپا و اهل مطبوعات را گرفته بود.

با این حال برخی به این نظر اند که از سخت گیری حرفه ای بی بی سی و رسیدگی به جایگاه هر واژه و عبارت در گزارش ها در مقایسه با یک دهه قبل، تا اندازه ای کاهش یافته است.

شاید علت این امر آن است که در شرایط امروزی، تنوع رخدادها و حجم رسیدگی به مسایل به گونه بی سابقه ای در افغانستان افزایش یافته است و هر یک از نهادهای اطلاع رسانی سعی می کنند که رئوس اصلی رویدادها را گزارش دهند و در این میان عناصر اصلی خبر را از دست ندهند.

سرعت یا دقت؟

فضای موجود نشان می دهد که به دلیل هجوم رویدادهای پیچیده و بزرگ در جامعه افغانستان و سرازیر سیلاب خبری بر افکار عمومی، مدیران بی بی سی سعی می کنند تا آبروی حرفه ای و برخورد متوازن کاری را حتی الامکان حفظ کنند. اما گاه این امر سبب می شود که سرعت اطلاع رسانی کاهش یابد.

این نوع برخورد محتاطانه، آرام آرام بر رسانه های افغانی نیز تا حدی منتقل شده است و روزنامه نگاران به این نکته حساس شده اند که حفظ اعتبار کاری مهم تر از عرضه سریع خبر برای مخاطبان است.

این که طرف های متخاصم رویدادها در موقعیتی قرار داده شوند که منبع خبررسانی را به عنوان همکار یا نهاد بی طرف تلقی کنند، کار دشوار اما بسیار حیاتی است و این چیزی است که نسل کنونی روزنامه نگاران افغان بیشتر از هر وقت دیگر به آن توجه نشان می دهند.

تردیدی نیست که حفظ اعتبار یک رسانه در افکار عمومی، قاعده اساسی کار رسانه ای را تشکیل می دهد، این امر شاید در جریان سال های طولانی محقق شدنی است و به نظر می رسد تا مشخص شدن سیمای ژورنالیسم نوین در افغانستان، هنوز راه درازی در پیش است.