09:58 گرينويچ - دوشنبه 10 اکتبر 2005
محمد کاظم کاظمی
شاعر و نويسنده افغان در مشهد
معرفی هنروران متاخر افغان، در کتاب 'رنگ و رنج'
'رنگ و رنج' چنانچه میتوان از نامش دريافت، کتابی است در حوزه هنرهای تجسمی، منبعی نسبتاً جامع از اطلاعاتی درباره هنرآوران متأخر افغانستان، به ويژه در هرات.
نويسنده کتاب، محمدرفيع اصيل يوسفی روزنامهنگار و پژوهشگر فعال مهاجر در ايران است. او اين کتاب را به مدد ارتباطهايی که در اين سالها با هنرمندان افغانستان داشته، گردآورده است.
کتاب رنگ و رنج در دو بخش کلی تدوين شده است: بخش اول، حاوی سه يادنامه مفصل است برای سه هنرمند فقيد افغانستان يعنی استادان محمدسعيد مشعل، محمدعلی عطار و امينالله پيرزاد.
در هر يک از اين يادوارهها، به تناسب موضوع، مقالهها و گفتگوهايی درباره هنرهای تجسمی، بهويژه خوشنويسی و نگارگری (مينياتور) میتوان يافت. همچنين از زندگی، آثار و فعاليتهای اين هنرمندان هم اطلاعات سودمندی در اين بخش گرد آمده است.
به نظر میرسد که اين يادوارهها، تنها منابع مکتوب درباره اين هنرمندان باشد که در آنها، هم از زندگی، هم از آثار و هم از نظريات آنان درباره هنرشان، سخن رفتهاست، گذشته از خاطراتی که در لابلای گفتگوهای اين بخشها میتوان يافت.
در اين بخش، مقالات و گفتگوهايی از صاحبنظران هنرهای تجسمی و بعضی ادبای معاصر افغانستان و ايران چاپ شده است. هنرمندانی همچون نظری آريانا، آيدين آغداشلو (ايرانی)، محمدرفيع اصيل يوسفی، نجيبالله انوری، سعادتملوک تابش، بصيراحمد حسينزاده، ميرويس رضازاده، براتعلی فدايی هروی، محمدآصف فکرت، سيدابوطالب مظفری، دکتر سيدعبدالحميد معصومی، دکتر محمدسرور مولايی و عبدالغنی نيکسير.
به همين ترتيب، در سایه معرفی اين هنرمندان شهير در يادوارههايشان، مطالبی نظری درباره هنرهای نگارگری و خوشنويسی هم به چاپ رسيده است که به کيفيت محتوايی رنگ و رنج میافزايد.
نگارنده با تلاشی ستودنی، در اين بخش، زندگينامه حدود سيصد هنرمند معاصر افغانستان را فراهم آورده است، همراه با تصوير حدود دوصد و پنجاه تن از آنان.
رنگ و رنجرا میتوان کاملترين نمایه خوشنويسان، نگارگران، تذهيبکاران و ديگر هنرمندان هنرهای ظريف در افغانستان دانست که البته با تلاش ديگر پژوهشگران اين عرصه، در آينده میتواند از اين هم کاملتر شود.
به هر حال، با توجه به محدوديت امکانات و ارتباطات در سالهای جنگ و آوارگی، بايد تلاش رفيع اصيل را بهراستی قدر نهاد.
ديگر برجستگيهای کتاب رنگ و رنج، پيراستگی متن، طرح جلد زيبا، ترتيب منطقی مطالب، پيشگفتار خواندنی سيدابوطالب مظفری و تصويرهای متنوع آن است.
در اين کتاب، در مجموع حدود صد اثر هنری يا عکسهای تاريخی چاپ شده است و اين جدا از دوصد و چند تصويری است که از خود هنرمندان میبينيم.
اهل فن میدانند که فراهمآوردن اين همه تصوير مرتبط با موضوع کتاب، جد و جهدی ويژه میطلبد.
با اينهمه، کتاب رنگ و رنج را نمیتوان يک اثر عاری از نقص دانست. مسلماً مقالاتی که در آن گرد آمده است، يکدست نيست و اعتبار علمی يکسانی ندارد.
به نظر میرسد گردآورنده کتاب، کوشيده است همه مطالبی را که به نحوی مرتبط با موضوع کتاب و نيز شخصيتهای مطرح در آن بودهاند، از گزند حوادث نگه دارد و در کتاب درج کند. ولی بعضی از اين مطالب، تاحدی موازی است و گاهی حرفهايی مکرر در آنها میتوان يافت.
به احتمال قوی، گردآورنده کوشيده است که نمايه، برای هنرمندان نوپا، اثر تشويقی داشته باشد، ولی به اين ترتيب، از يکدستی کتاب کاسته است.
شايد هم به دليل همين ناهمگونی است که مثلاً استاد عبدالغفور برشنا، فقط در حد يک نام و تصوير در اين کتاب حضور دارد، ولی بعضی از هنرمندان جوان افغان با تفصيلی در حد يکی دو صفحه معرفی شدهاند.
در اين بخش، تناقضی کمرنگ هم به چشم میخورد، يعنی بر روی جلد کتاب، به صورت عنوانی فرعی، عبارت "هنرآوران هری" نقش بسته است، ولی کتاب، بهويژه در بخش نمايه، از محدوده اين شهر فراتر میرود. با اين ملاحظه، به نظر میرسد که قيد "هنرآوران هری" بر روی جلد، چندان ضروری نبوده است.
با اينهمه، به نظر میرسد که رنگ و رنج کاملترين کتابی است که در اين سالها، درباره هنرهای تجسمی افغانستان و هنرمندان آن انتشار يافته است و اين امر، به رنگ و رنج موقعيتی ويژه میدهد.
رنگ و رنج به وسيله يک موسسه خير مهاجر به نام امام جواد و با سرمايه يک خانواده خير افغان (قناويزيان) چاپ شده است و اين، حکايتگر حرکتی است در جامعه افغانستان، که در آن فعاليتهای خيرخواهانه، به سوی انتشار کتاب نيز سوق میيابند و کسانی ياد درگذشتگان خويش را بدين ترتيب زنده نگهمیدارند.
شناسنامه کتاب
 |  |
نام کتاب: رنگ و رنج
گردآورنده: محمد رفيع اصيل يوسفی
شمار برگها: ۵۵۲
قطع: رقعی
شمارگان: ۲۵۰۰ نسخه
طراح جلد: وحيد عباسی
ويراستار: محمدکاظم کاظمی
ناشر: کانون هنرهای زيبای موسسه خيریه افغانی امام جواد
محل چاپ: مشهد - ايران