رکن چهارم: نحوه پوشش اخبار روزنامه‌ها (۵)

با فروکش کردن جنگ‌های داخلی در سال ۱۳۸۰ خورشیدی، در کنار اخبار جنگ کم کم راه اخبار غیرجنگی و نرم‌تر هم به سوی رسانه‌ها باز شد.

پیش از آن تنها خبر جنگ، به دلیل این که زندگی مردم را زیر تاثیر قرار داده بود، برای مردم خبر بود.

با گسترش حاکمیت دولت مرکزی و تامین امنیت نسبی در کشور، تامین امنیت بهتر، حاکمیت قانون، اشتغال، خدمات اجتماعی، مبارزه با فساد و مواد مخدر در محور توجه مردم قرار گرفت.

به همین دلیل رسانه‌ها هم همگام با تحولات سیاسی، اجتماعی و اقتصادی، محورهای اخبار خود را تغییر دادند و کارکردهای دولت و جامعه جهانی را در مرکز توجه خود قرار دادند.

ولی انبوهی از مشکلات در کشور و ارتباط آن با کارکردهای دولت و همچنین اشتغال ذهنی مردم با سیاست، روزنامه‌ها را به شدت با مسائل سیاسی درگیر کرد.

واقف حکیمی، روزنامه‌نگار، روزنامه‌ها را از لحاظ برخورد و ارتباط آن‌ها با مسائل و محافل سیاسی به سه گروه بزرگ دسته‌بندی می‌کند: "روزنامه‌های دولتی که با نشان دولت چاپ می‌شوند و بازگوکننده مواضع رسمی دولت هستند، روزنامه‌هایی که طرفدار دولت هستند و به گونه‌ای با مراکز دولتی و ریاست جمهوری ارتباط دارند. همچنین روزنامه‌هایی که به طیف منتقدان دولت آقای کرزی تعلق دارند."

انتقاد

در هشت سال اخیر انتظارات بالای مردم و توانایی پایین دولت در زمینه‌های گوناگون باعث شد که سیلی از انتقادها وارد صفحات روزنامه‌های منتقد شود.

ادامه جنگ و گمانه زنی‌هایی که در این مورد به میان آمد، به زودی به یکی از زمینه‌های اصلی انتقاد علیه دولت و نیروهای بین‌المللی در افغانستان تبدیل شد. معصومه محمدی، سردبیر روزنامه به سوی فردا می‌گوید ناامنی و "ضعف" نیروهای امنیتی در مقابله با شورشیان در صدر موضوع‌های مورد انتقاد روزنامه‌ها قرار دارد.

موضوع مشارکت اقوام و گروههای مختلف سیاسی در قدرت هم از دستمایه‌های روزنامه‌های منتقد است. هر چند نظام کنونی مشارکت اقوام را در قدرت بیش از هر زمان دیگر فراهم کرده، اما این بحث نه تنها پایان نیافته، بلکه به یکی از موضوع‌های اصلی مطالب روزنامه‌ها مبدل شده است.

عزیز رویش، روزنامه نگار و تحلیلگر مسائل سیاسی می‌گوید، طرح این موضوع با هدف بازشناسی اقوام، برای حل بخشی از مشکلات در کشور کمک می‌کند، اما می‌گوید به دلیل این که "اهداف کوتاه مدت و مشخص سیاسی" در عقب طرح مسائل قومی در روزنامه‌ها وجود دارد، "تاثیرات نامطلوب‌تری" بجا می‌گذارد.

سطح پایین کارآیی نهادهای دولتی و فساد گسترده در آن‌ها و همچنین تولید و قاچاق مواد مخدر، از دیگر زمینه‌های انتقاد روزنامه‌ها است. هر چند مقام‌های دولتی اذعان می‌کنند که هنوز هم مشکلات فراوانی در این زمینه‌ها وجود دارد، اما روزنامه‌های منتقد همواره دولت را متهم به کم کاری در این موارد کرده‌اند.

آن گونه که جعفر مهدوی، صاحب امتیاز روزنامه سروش ملت می‌گوید فساد اداری زمینه‌ای شده است برای مانور گروه‌های سیاسی در کشور.

آقای مهدوی گفت: "فساد اداری با ضعف مدیریت آقای کرزی ارتباط داده شده است. متاسفانه به جای این که رفتار واقعبینانه و منطقی برای مقابله با فساد اداری سنجیده شود، فساد اداری به فرصتی برای مانور گروه‌های سیاسی علیه همدیگر تبدیل شده است."

بزرگنمایی

در مقابل، مقام‌های دولتی می‌گویند روزنامه‌ها فساد اداری و ضعف در نهادهای دولتی را بیش از حد واقعی بزرگنمایی کرده‌اند. سید مخدوم رهین، وزیر اطلاعات و فرهنگ گفت: "در مورد این که فساد اداری در کشور هست، شکی نیست، اما در مورد این که گاهی روزنامه‌نگاران و اهل مطبوعات ما مسائل (مربوط به فساد اداری) را به گونه دراماتیک نشان می‌دهند هم تردیدی نیست."

اما روزنامه‌نگاران می‌گویند برجسته کردن ضعف‌ها و مشکلات برای جلب توجه به آن‌ها، کار آنان است. حلیمه حسینی، از نویسندگان روزنامه منتقد ماندگار گفت: "از کاه کوه ساختن و از کوه کاه ساختن یکی از اهرم‌های قدرتمندی است که در دست رسانه‌ها است و آن را نمی‌شود انکار کرد."

او افزود: "چون ما در زندگی عینی خود تاثیرات (بازسازی و تحول) را نمی‌بینیم، هر روزنامه‌نگاری حق دارد که کمبودها و نواقص را بزرگ و برجسته کند تا این که اذهان و افکار عمومی دولت و ملت را برای رفع کردن آن بیدار کند. به نظر من، این یکی از رسالت‌های یک خبرنگار است و نه از نواقص کار او."

به چالش کشیدن ضعف در برنامه‌های دولت در زمینه‌های بازسازی، اشتغال و خدمات اجتماعی، یکی از اهداف عمده روزنامه‌های منتقد است.

بازسازی

با ورود جامعه بین‌المللی به افغانستان میلیاردها دلار از کمک‌های جهانی به این کشور، برای بازسازی اختصاص یافت، اما روزنامه‌نگاران همواره انتقاد کرده‌اند که ارزش کار انجام شده در این زمینه، کمتر از پول‌های کمک شده است.

حلیمه حسینی گفت: "در زندگی عملی و عینی جامعه ما هیچ تغییر و تحولی نیامده است. ما از طرفی مواجه با میلیاردها دلار سرمایه‌ای هستیم که گرفته‌ایم و از آن طرف هیچ خروجی نداشته‌ایم و اگر داشته‌ایم بسیار اندک بوده است."

ولی مقامات همواره گفته‌اند که دولت ظرف هشت سال اخیر دستاوردهای زیادی در زمینه‌های مختلف، از جمله بازسازی داشته است که روزنامه‌های خصوصی کمتر به آن‌ها توجه کرده‌اند.

سید مخدوم رهین می‌گود افغانستان به حدی ویران شده که "اگر صد گوشه آن آباد شود، هزاران گوشه دیگر باقی می‌ماند. ولی کسی که برای آباد کردن این صد گوشه تپیده و زحمت کشیده قابل قدر است و انعکاسش باید به صورتی باشد که مردم در جریان قرار بگیرند."

وزیر اطلاعات فرهنگ افزود: "در مورد این که اخبار بازسازی به وسیله روزنامه‌ها چندان به اطلاع مردم رسانده نمی‌شود، شکی نیست. تنها جراید دولتی خود را ملزم می‌دانند که این گزارش‌ها را منتشر کنند ."

ولی بسیاری ها به این نظرند که روزنامه‌های دولتی نه تنها خود را ملزم به بازتاب اخبار بازسازی می‌دانند، بلکه کلیه اخبار دولتی را براساس ارتباط آن‌ها با درجه ارشدیت مقام‌های دولتی منتشر می‌کنند.

سردبیران روزنامه‌های دولتی خود هم تایید می‌کنند که این روزنامه‌ها به دلائل مختلف، از جمله "التزام دولتی و رعایت سیاست‌های دولت" مجبور به بازتاب اخبار دولتی هستند. به نظر شماری از کارشناسان، این موضوع باعث ‌شده است که در موارد زیادی موازین حرفه‌ای در ‌این روزنامه‌ها رعایت نشود.

روزنامه‌های 'هوادار دولت'

در کنار روزنامه‌های دولتی، شماری از روزنامه‌های خصوصی هم به نحوی دستاوردهای دولت را دستمایه مطالب خود قرار می‌دهند. این روزنامه ها، که برخی آنها را "هوادار دولت" می خوانند، اخبار دولتی، به ویژه اخبار مربوط به حامد کرزی، رئیس جمهوری را در صدر مطالب خود قرار می‌دهند.

مسئولان این روزنامه‌ها می‌گویند بازتاب "اخبار مثبت" می‌تواند باعث ایجاد خوشبینی در میان مردم شود. احمد ضیا رحیمزی، معاون مدیر مسئول روزنامه افغان جرگه گفت "ما باید مردم را از کارکردهای خوب دولت با خبر بسازیم."

این گروه از روزنامه‌ها از دولت کمتر انتقاد می کنند، اما در عوض مخالفان سیاسی آقای کرزی مورد انتقاد آنها هستند.

شماری از صاحب‌نظران امور رسانه‌ای می گویند این روزنامه ها از سیاست های دولت در زمینه های مختلف حمایت می‌کنند. به نظر برخی، حمایت از مصالحه با گروه‌های مسلح مخالف دولت، یکی از محورهای سیاست انتشاراتی این روزنامه‌ها را تشکیل می‌دهد.

بیشتر اطلاعاتی که از طریق این روزنامه‌ها منتشر می‌شوند، از منابع دولتی تهیه می‌شوند. شمار این روزنامه ها به چهار یا پنج می‌رسد.

سیاستزدگی؟

گذشته از این دسته بندی‌ها، حجم مسائل سیاسی در روزنامه‌های افغانستان در کل، به دلیل شرایط ویژه‌ای که در کشور وجود دارد، بسیار بیشتر از مسائل دیگر است.

به نظر شماری از کارشناسان، نگاه کردن به همه چیز از دریچه سیاست و پرداختنِ بیش از حد به سیاست، روزنامه‌ها را "سیاستزده" کرده است. عزیز رویش، روزنامه نگار و تحلیلگر مسائل سیاسی می‌گوید "روزنامه‌های ما فوق العاده سیاستزده هستند و حتی تحلیل‌های اجتماعی‌شان هم بوی سیاسی دارند."

آقای رویش گفت: "بیشتر تلاش می‌شود که علت‌ها و انگیزه‌های سیاسی در پشت واقعیت‌های اجتماعی برجسته شود. به همین دلیل است که شما هیچ تفاوت مشخصی بین تحلیلی در باره یک موضعگیری مشخص سیاسی و تحلیل یک حادثه اجتماعی پیدا نمی‌کنید."

برخی از کارشناسان به این نظرند که روزنامه‌ها بیشتر جنبه‌های منفی مسائل جاری کشور را برجسته می‌کنند. به گفته آنان، روزنامه‌ها در برخورد با طیف‌های آسیب‌پذیر جامعه، از جمله زنان، کودکان و معلولان هم از همین روش کار می‌گیرند.

آقای رویش گفت: "اگر ما همیشه در اخبار بگوییم که زنان مورد تجاوز قرار می‌گیرند، اختطاف می‌شوند، خرید و فروش می‌شوند و امثالهم، بدون این که تلاشی را در رابطه به خنثی‌سازی این گونه حرکت‌های غیرانسانی بازتاب بدهیم، به نظر من، تاثیرات روانی‌اش بر زنان بسیار منفی است."

'اخبار منفی'

این در حالی است که شماری از کارشناسان می‌گویند طرح بیش از حد انتقاد و بازتاب "اخبار منفی" در روزنامه‌ها، باعث ایجاد "نفرت و بدبینی" در میان مخاطبان روزنامه‌ها می‌شود.

احمد ضیا رحیمزی، معاون مدیر مسئول روزنامه افغان جرگه گفت: "اگر همه رسانه‌ها و به خصوص روزنامه‌ها با دیدگاه انتقادی به مسائل بپردازند، دیدگاه ملتی که خواننده این روزنامه‌ها است هم منفی خواهد شد."

شماری از خوانندگان روزنامه‌ها هم می‌گویند که آنان از خواندن اخبار "منفی" و انتقادهای زیاد "خسته" شده‌اند. حبیب الله روزنامه خوانی در کابل گفت: "اکثر روزنامه‌ها در باره مسائل سیاسی و نظامی انتقاد می‌کنند، به همین دلیل مردم خسته شده‌اند و کمتر به روزنامه‌ها توجه می‌کنند."

مسائل اقتصادی، فرهنگی، حقوق بشری، اخبار خارجی و حتی سرگرمی هم بخشی از مطالب روزنامه‌ها را تشکیل می‌دهد، اما شماری به این نظرند که روزنامه‌ها در بیشتر موارد از مطالب مربوط به این موضوعات، به عنوان مطالب "صفحه‌پرکن" استفاده می‌کنند.

معصومه محمدی، سردبیر روزنامه به سوی فردا به این نظر است که روزنامه‌نگاران در زمینه‌های فرهنگی، هنری اقتصادی و ارزشی به اندازه کافی توجه نمی‌کنند.

در افغانستان هیچ روزنامه تخصصی وجود ندارد و به همین دلیل روزنامه‌های این کشور اخبار جنگ، سیاست، فکاهه و سرگرمی را در کنار هم قرار می‌دهند. احمد ضیا رفعت، استاد دانشگاه کابل می‌گوید تنوع موضوعی در روزنامه‌های کشوری که روزنامه تخصصی ندارد، از سر "ناگزیری" است.

آقای رفعت افزود: "روزنامه‌ها می‌خواهند به همه موضوع‌های اجتماعی، فرهنگ، سیاسی و موضوع‌های دیگر در قالب چهار تا ده صفحه خود بپردازند، ولی این تنوع موضوعی در یک روزنامه خیلی پسندیده هم نیست."

با این حال به نظر می‌رسد برای بهبود نحوه پوشش خبری رویدادهای مختلف در کشور توسط روزنامه‌ها هنوز چالش‌های زیادی وجود دارد که برای گذشتن از آن‌ها نیاز به تلاش‌های بیشتری دارد.