رکن چهارم: فشار منابع مالی بر روزنامه ها (3)

تاثیرگذاری منابع بر کار روزنامه‌ها محور اصلی جنجال‌های دامنه‌دار در باره مسائل مالی آن‌ها است. روزنامه های افغانستان از منابع مختلفی، از دارایی شخصی صاحب امتیاز تا منابع مختلف خارجی پول می‌گیرند.

سنجر سهیل، صاحب امتیاز روزنامه هشت صبح این منابع را چنین دسته‌بندی می‌کند: "گروه‌های سیاسی حاکم، که البته شامل حکومت هم می‌شود، احزاب سیاسی جهادی و شخصیت‌های بانفوذ سیاسی و اقتصادی، کشورهای همسایه، کشورهای خلیج فارس و جامعه بین‌المللی، که عمدتاً شامل کشورهای غربی می‌شود."

بحث اصلی در میان این جنجال‌ها این است که روزنامه‌ها تحت تاثیر این منابع قرار نگیرند. مقام‌های دولتی همواره بر این موضوع اشاره و انتقاد کرده‌اند که روزنامه‌ها در مواردی با دریافت کمک‌های مالی از منابع مختلف، مطالب خود را مطابق میل آن‌ها می‌نویسند.

این موضوعی است که بسیاری از روزنامه نگاران و ناظران رسانه‌ای هم آن را تایید می‌کنند. صدیق‌الله توحیدی، مسئول دیده‌بان رسانه‌ها در موسسه نی می‌گوید: "شماری از روزنامه‌ها هستند که از سوی کشورهای همسایه تمویل می‌شوند و این‌ها خطوط جدگانه‌ای را تعقیب می‌کنند."

آقای توحیدی افزود: "وقتی چنین روزنامه‌هایی را ورق می‌زنیم و به مطالعه مطالب آن‌ها می پردازیم، آدم خطوط بسیار مشخصی در پس واژه‌ها و مطالب آن‌ها احساس می‌کند و واضح است که نوع نگاه این روزنامه‌ها به قضایا در افغانستان نسبت به سایر روزنامه‌ها فرق می‌کند."

هر که نان دهد، فرمان دهد

شماری به این نظرند که تاثیرپذیری روزنامه‌ها از منابع مالی، صرف نظر از نوع آن، طبیعی است.

حشمت الله رادفر، سردبیر روزنامه نُخست می‌گوید: "این صحبت از گذشته‌ها بوده که می‌گویند هر که نان دهد فرمان دهد. می‌تواند این بحث مطرح باشد که مراجع تمویل بر کار رسانه‌ها اثرگذار باشند."

منابع مالی در زمینه‌های گوناگون اثرات مشخصی را در کار روزنامه‌های خصوصی به جا گذاشته است.

حفیظ منصور، روزنامه نگار و فعال سیاسی می‌گوید، روزنامه هایی که از منابع خارجی پول می گیرند، "ابهت" دولت را شکسته اند.

آقای منصور گفت: "این پول‌هایی که از بیرون می‌آید، در شکستاندن هیبت و اتوریته دولت کم‌اثر نبوده، همین‌ها بوده‌اند که با اندک اندک گفتن‌ها از هر گوشه امروز برای دولت و دولتمردان زیاد اعتبار و وقار نگذاشته‌اند."

عزیز رویش، روزنامه نگار و تحلیلگر مسائل سیاسی می‌گوید شماری از روزنامه‌ها همزمان با برخی از رویدادهای مهم سیاسی کشور اهداف مشخصی را دنبال می‌کنند. آقای رویش گفت: "وقتی می بینیم در جریان انتخابات تیراژ نشریات بالا می‌رود یا تعداد صفحات‌شان بالا می‌رود، خود نشان می‌دهد که این جا اهداف معینی نزد صاحب امتیازها یا تمویل کنندگان نشریه‌ها وجود دارد."

ولی آن گونه که حلیمه حسینی، از نویسندگان روزنامه ماندگار می‌گوید منابع مالی، استقلال روزنامه‌ها را به طور گسترده‌ای تحت تاثیر قرار داده است.

خانم حسینی گفت: "ما رسانه‌های مستقل و خودگردان نداریم. پس متوقع نباشیم که واقعیت‌ها دست نخورده به مردم برسد. دروازه‌بان‌های خبر و حتی خبرساز در درون جامعه افغانستان با عدم توازن و تعادل کار می‌کنند."

فشارهای تملک جویانه

در سال‌های اخیر همواره بر حفظ استقلال مالی روزنامه‌ها با سرمایه‌های مالکان آن‌ها تاکید شده است، اما به نظر برخی، روزنامه‌ها با "فشارهای تملک‌جویانه" مالکان خود بیشتر از هر منبع دیگر درگیرند.

بسیاری از مالکان روزنامه ها آشنایی زیادی با روزنامه نگاری ندارند. صدیق‌الله توحیدی، از مسئولان دیده‌بان رسانه ها در این مورد گفت: "روزنامه‌هایی که مشخصاً از جانب صاحب امتیازها تمویل می‌شوند و صاحب امتیازها اکثراً در کنار مدیر مسئول‌ها روزنامه‌ها را اداره می‌کنند، اثرات‌شان به طور مستقیم در انتشارات روزنامه‌ها دیده می‌شود."

آقای توحیدی افزود: "در بسیاری موارد تخطی‌های بسیار بزرگ قانونی می‌کنند و همچنان گرفتار خطاهایی از اصول روزنامه‌نگاری می‌شوند. اعمال سلیقه هم می‌کنند به صورت بسیار جدی."

هر چند برخی از روزنامه‌نگاران و سردبیران روزنامه‌ها تاکید دارند که اثرگذاری صاحب امتیازهای روزنامه‌ها بر کار آنان چندان محسوس نیست.

روزنامه های دولتی

با این همه، این تنها روزنامه‌های خصوصی نیستند که تحت تاثیر منابع مالی خود قرار دارند، بلکه روزنامه‌های دولتی نیز در این زمینه اثرپذیرند. آقای توحیدی می گوید روزنامه‌های دولتی به دلیل این که از دولت پول می‌گیرند، به "بلندگوی دولت" تبدیل شده‌اند.

او افزود: "روزنامه‌های دولتی در این مورد خاطی ترند نسبت به روزنامه‌های غیردولتی. به این دلیل که روزنامه‌های دولتی از بیت‌المال مردم افغانستان تمویل می‌شوند و از دولت حقوق می‌گیرند، اما این روزنامه‌ها پیوسته در خدمت حکومت هستند و هیچ گونه توجهی به سایر نهادها، طیف‌های مردم و احزاب مخالف حکومت ندارند."

به نظر بسیاری‌ها، این وضعیت باعث شده که روزنامه‌های دولتی برخی از موازین روزنامه‌نگاری را رعایت نکنند. به گفته آقای توحیدی، این روزنامه‌ها بجای پرداختن به مسائل مهم خبری، بیشتر متوجه اخبار تشریفاتی مربوط به مقامات دولتی هستند. آقای توحیدی گفت که روزنامه‌های دولتی "نه توازن را رعایت می‌کنند و نه انصاف را".

احمد ضیا رفعت، استاد دانشگاه کابل می‌گوید این میراث از قدیم بجا مانده که روزنامه‌های دولتی از بیت‌المال پول بگیرند و تنها برای حکومت "تبلیغ" کنند. او افزود: "این میراثی است که از گذشته ها بجا مانده است که به آن ژورنالیسم دکتاتور می‌گویند."

آقای رفعت همچنین گفت: "در این هشت سال باید این وضعیت قطعاً تغییر می‌کرد؛ یعنی وقتی رسانه‌های که از منبع عمومی تمویل می‌شود، باید مردم هم خود را در آن ببینند که (روزنامه‌های دولتی) چنین نیست."

التزام دولتی

مسئولان روزنامه‌های دولتی خود هم تایید می‌کنند روزنامه‌های آنان بر اساس "التزام دولتی" مجبور به "پاسداری" از برخی ارزش‌های مربوط به دولت هستند. فیض الله محتاج، مدیر مسئول انیس، عمده ترین روزنامه دولتی در کابل گفت: "در کشور ما تا آن حد هم آزادی رسانه‌ها توسعه نیافته که رسانه‌ها در مجموع بر اساس اصول بی‌طرفی و تعادل کار کنند."

آقای محتاج افزود: "در جو و مکانی که ما کار می‌کنیم طبعاً ایجاب می‌کند که پاسدار یک سلسله پالیسی‌ها (سیاست‌ها) باشیم و اگر از این پالیسی‌ها عدول کنیم شکی نیست که در راستای کارهای حرفه‌ای ما مشکلاتی ایجاد شود."

افسر رهبین، معاون مدیر مسئول اصلاح، دیگر روزنامه دولتی کابل گفت: "روزنامه‌های دولتی به گونه‌ای مکلفیت یا التزام دولتی دارند. این‌ها مکلف به نشر و پخش خبرها و گزارش‌هایی هستند که از سوی مقامات دولتی برای‌شان گفته می‌شود."

او افزود: "بر بنیاد همین اصل است که ما نمی‌توانیم در موارد بسیار خاصی با تصمیم و اراده خاص به نشر و پخش مطالب بپردازیم."

هر چند در قانون رسانه‌های افغانستان بر استقلال و حفظ توازن در رادیو و تلویزیون دولتی تاکید شده، اما در باره روزنامه‌های دولتی هیچ اشاره‌ای نشده است.

سید مخدوم رهین، وزیر اطلاعات و فرهنگ می‌گوید تلاش می‌کند که روزنامه‌های دولتی را از این وضعیت بیرون کرده و آنها را "ملی" بسازد.

راه دراز؟

این در حالی است که کمبود و محدودیت منابع مالی هم سایه سنگینی بر کار حرفه‌ای روزنامه‌ها انداخته و این وضعیت از یک سو استقلال روزنامه‌ها را به چالش کشیده و از سوی دیگر دست آن‌ها را در استخدام کارمندان حرفه‌ای بسته است.

حلیمه حسینی، از نویسندگان روزنامه ماندگار می‌گوید محدودیت منابع مالی، بی‌ثباتی امنیت شغلی کارمندان موجود روزنامه‌ها را هم در پی داشته است. خانم حسینی گفت: "رسانه‌ها با این محدودیت منابع مالی می‌خواهند به صورت گسترده هم عمل می‌کنند و در تمام زمینه‌ها هم صاحب نظر باشند و بعد با تیم محدودی که بیشتر آن‌ها تخصص و کارآیی بالا ندارند، این کار را انجام می‌دهند."

"بالطبع می‌بینیم که محدودیت منابع مالی به پایین آمدن کیفیت کار، چه در تهیه خبر و چه در تحلیل‌ها، می‌انجامد و این وضعیت بسیاری از موارد دیگر، مانند ویراستاری و کل فرایند تولید خبر را تحت تاثیر قرار می‌دهد."

به این ترتیب به نظر می‌رسد تا رسیدن به بهبود کیفیت حرفه‎ای روزنامه‌های افغانستان که فارغ از کشمکش‌های منابع مالی باشد، راه درازی در پیش است.