سوادآموزی در افغانستان: تلاشی موفق یا ناموفق؟

وزارت آموزش و پرورش افغانستان می گوید برای ریشه کن کردن بیسوادی در این کشور برنامه های گسترده ای را به اجرا می گذارد.

افغانستان یکی از کشورهایی شمرده می شود که سطح سواد در آن بسیار پایین است و براساس آمار سازمان ملل بیش از ۶۶ درصد جمعیت ۲۸ میلیونی این کشور توانایی خواندن و نوشتن را ندارد.

محمد صدیق پتمن، معاون وزارت آموزش و پرورش افغانستان در گفتگویی اختصاصی با بی بی سی گفت که دولت این کشور در حال تدوین "برنامه ملی سوادآموزی" است که براساس آن برنامه سوادآموزی به گونه گسترده در سراسر افغانستان به اجرا درخواهد آمد.

'جهان با ماست'

آقای پتمن گفت این برنامه بزرگسالان و نوجوانانی که از آموزش به دلائل گوناگون بازمانده اند را تحت آموزش قرار می دهد.

او همچنین در مورد این که این برنامه تا چه حدی به موفقیت خواهد انجامید، گفت: "ما تبلیغات وسیعی را به راه انداخته ایم. هفته ای به همین نام (آموزش برای همه) نامگذاری شده، جهان با ماست، موسسات بین المللی هم با ماست، ما می خواهیم با این موضوع به سطح بالا برخورد کنیم، با قاعده بسیار وسیع و در سطح دولت. معاونان ریاست جمهوری هم شامل این برنامه هستند."

این در حالی است که شماری از کارشناسان دولت افغانستان را مورد انتقاد قرار می دهند که برای آموزش افراد جمعیت میلیونی بیسوادان این کشور، که بخش بزرگی از جمعیت این کشور را تشکیل می دهند، توجه جدی و سرمایه گذاری کافی نکرده است.

سازمان ملل در آغاز هفته جهانی آموزش برای همه در کابل اعلام کرد که بیش از ۹۰ درصد زنان و ۶۳ درصد مردان در افغانستان توانایی خواندن و نوشتن را ندارند. سازمان ملل این وضعیت را در روستاهای افغانستان، که ۷۴ درصد جمعیت این کشور را در خود جا داده، "وحشتناک" خوانده است.

هفته آموزش برای همه در سال ۱۹۹۰میلادی در تایلند، در چارچوب پیمانی توسط ۱۵۵ کشور و ۱۵۰ سازمان بین المللی تصویب شد و این کشورها و سازمان ها متعهد به فراهم کردن زمینه های آموزش برای همه کودکان، جوانان و بزرگسالان شدند.

هدف این پیمان "آموزش برای هر شهروند، در همه جوامع" است، این هدفی است که هنوز بسیاری از کشورهای جهان، حتی برخی از کشورهای پیشرفته هم به آن به طور کامل دست نیافته است. با این حال افغانستان هم که هفته آموزش برای همه را تجلیل می کند، هنوز راه درازی در پیش دارد تا به این هدف برسد.

'تعدد معیارها'

دولت افغانستان با همکاری سازمان ملل و دیگر نهادهای کمک کننده ظرف چند سال اخیر تلاش کرده است که زمینه های وسیعتری را برای آموزش بیسوادان فراهم کند، اما بسیاری ها این تلاشها را کافی نمی دانند.

سازمان آموزشی، علمی و فرهنگی سازمان ملل، یونسکو و صندوق حمایت از کودکان سازمان ملل، یونیسف، به همین دلیل از دولت افغانستان و همکاران بین المللی خواسته است که به تلاشهای خود برای مقابله با بیسوادی در این کشور شدت بیشتر ببخشند.

برخی از کارشناسان آموزش و پرورش می گویند بخشی از مشکلات در عدم موفقیت دولت افغانستان در توسعه سوادآموزی و آموزش و پرورش در کل، ناشی از برنامه ریزی ناهماهنگ دولت در این مورد است.

عزیز رویش، کارشناس آموزش و پرورش می گوید افغانستان در گذشته هم تجربه درخشانی در زمینه سوادآموزی نداشته و کارهای کنونی وزارت آموزش و پرور در این مورد در حد "تجربه های ابتدایی" است.

به نظر آقای رویش، "تعدد معیارهای آموزشی" در برنامه ریزی سوادآموزی در افغانستان از مشکلات عمده ای است که وزارت معارف تا حال موفق به حل آن نشده است.به گفته او، وزارت معارف با وارد کردن معیارهای آموزشی از کشورهای مختلف برنامه های آموزشی کشور را درگیر "تعدد و تنوع معیارهای آموزشی" کرده است.

او می گوید معیارهایی از کشورهای همسایه و حتی کشورهای اروپایی در سالهای اخیر و معیارهای آموزشی روسی در سالهای جنگ وارد برنامه های آموزشی وزارت آموزش و پرورش شد.

کمبود معلم

به علاوه این، کمبود معلمان و موادآموزشی نیز از مشکلات عمده ای است که برنامه سوادآموزی در افغانستان با آنها روبرو است. بیشتر معلمان حرفه ای در مدارس عمومی استخدام شده اند، اما در مراکز سواد آموزی تنها معلمانی که نتوانسته اند در مدارس استخدام شوند، شامل کار شده اند.

بیشتر این معلمان تجربه کافی در زمینه آموزش بزرگسالان ندارند و وزارت آموزش و پرورش هم آنها را در این مورد به اندازه کافی آموزش نداده اند.

به نظر برخی با آن که وزارت معارف ادارات ویژه ای را برای هماهنگی برنامه های سوادآموزی در کشور ایجاد کرده است، هنوز سوادآموزی در کشور به عنون یک برنامه "جنبی و حاشیه ای" دانسته می شود.

هنوز مراکز ثابت سوادآموزی در افغانستان، به ویژه روستاهای این کشور وجود ندارد. بیشتر این برنامه ها در مسجدها، حسینیه ها و ساختمانهای اجاره ای به اجرا گذاشته می شود.

آقای پتمن می گوید یونسکو، یونیسف و سازمان توسعه بین المللی آمریکا (USAID) در بخش سوادآموزی وزارت معارف را کمک می کنند، اما کمک های این سازمان ها هم بیشتر در زمینه های مالی، لژستیکی و فنی است.

با این حال، آن چه که به نظر کارشناسان مسائل آموزشی، کمتر مورد توجه بوده، بهبود کیفیت در برنامه های سوادآموزی است. حتی در برخی موارد آموزش در مراکز سوادآموزی به عنوان هدف اصلی مورد توجه سوادآموزان قرار نگرفته است.

یک زن سوادآموز در روستایی در بامیان، در مرکز افغانستان کمکی مالی که در کنار آموزش به آنها داده می شود را بسیار مهمتر از آموزش دانست. او گفت "با شکم گرسنه نمی شود درس خواند." او همچنین گفت "مواد غذایی که از این مرکز دریافت می کنم، برای خانواده ام کمک خوبی است."

اما آقای پتمن می گوید وزارت معارف تا حال با کسی برنخورده است که میل به آموزش نداشته باشد. معاون وزارت معارف می گوید هر جا قرار بوده مرز سوادآموزی ایجاد شود، هیچ کسی با آن مخالفت نکرده است.

آقای پتمن می گوید "حالا زمان فرق کرده است"، مردم همه می خواهند بیاموزند و باسواد شوند.

'برنامه ملی'

آقای پتمن انتقادهای مطرح شده در مورد برنامه های سوادآموزی را می پذیرد، اما می گوید: "ما در چارچوب وزارت معارف معاونت مستقل سوادآموزی را داریم، هم حکومت برای آن بودجه می دهد و هم موسسات همکار. در ۳۶۴ ولسوالی افغانستان برای سواد آموزی اداراتی ایجاد کرده ایم، تشکل شان را وسیع ساخته ایم. در هر ولسوالی علاوه بر مامورین رسمی معلمان همکار هم داریم."

او افزود: "ما داریم برنامه ملی سوادآموزی را در سراسر افغانستان اجرا می کنیم. "

معاون وزیر معارف گفت دولت در حال برنامه ریزی برای تشکیل کمیسیونی برای ریشه کن کردن بیسوادی در افغانستان است. به گفته او، در راس این کمیسیون یکی از معاونان رئیس جمهوری قرار خواهد داشت و وزیر آموزش و پرورش به عنوان دبیر این کمیسیون کار خواهد کرد.

آقای پتمن گفت در اجرای برنامه های بزرگی که از سوی این کمیسیون طرح خواهد شد، چند وزارتخانه دیگر هم همکاری خواهند کرد.

ولی شماری از کارشناسان تردید دارند که برنامه جدید دولت افغانستان در زمینه سوادآموزی دست کم ظرف چند سال آینده شاهد تحول عمده ای در میان اکثریت بیسواد جمعیت این کشور باشد.