BBC HomeExplore the BBC
This page has been archived and is no longer updated. Find out more about page archiving.

16 October 2014
Blas Banner
spacer

BBC Homepage

BBC NI
Radio Ulster


Contact Us

Science

EVOLUTION

Minority Languages / Mionteangacha

 

Mionteangacha agus an Eolaíocht Is ábhar staidéir iad mionteangacha an domhain agus is féidir dlíthe agus léargais na heolaíochta a cheangail leis.

Déantar fionnachtana tré fhianaise a bhailiú, a chíoradh agus ansin tré theoiricí a bhunadh. Déantar na teoiricí a fhoilsiú agus a scrúdú ag eolaithe eile agus iad a thástáil le tuilleadh fíricí. Má tá gach rud i gceart agus muna bhfuil mórchonspóid ann, glactar leis na teoiricí.

 

Mar shampla, má smaoinímid ar na teangacha Ind-Eorpacha: tré scrúdú a dhéanamh ar theangacha na hEorpa le cúpla céad bliain anuas, tá sé glactha leis go bhfuil an mhórchuid ceangailte le chéile agus go bhfuil dlíthe ann a rialaíonn an dóigh a fhorbraíonn na teangacha seo. Tá rialacha mar aon sa bhitheolaíocht a rialaíonn an ráta ag a athraíonn géin agus a scarann orgánaigh óna chéile.

 

Má úsáidaímid na rialacha teangeolaíochta seo, is féidir teoiricí a chruthú a léiríonn cén uair a scar na teangacha seo óna chéile. Níos mó ná sin, is féidir buille fá thuairim a dhéanamh fá chuid mhaith de na focail sa teanga seo, Prótó-Ind-Eorpach.
Tá an próiséas seo mar aon le bitheolaíocht an naoú chéad déag nuair a rinneadh scrúdú ar thréithe na n-orgánach uilig agus rinneadh iad a roinnt i dteaghlaigh dá réir a n-airí. Ón aicmiú sin a tháinig cuid mhór tuigbhéala fán dóigh a oibríonn an domhan nadúrtha.

 

Tá easaontas mór ann fá cá háit a raibh cónaí ar lucht labhartha na teanga seo. Tá eolas le baint as na focail ársa seo. Baineann na téarmaí talmhaíochta leis an chineál talmhaíochta a bhí ann thart fá 5000 R.Ch. Caithfidh go raibh an tír sléibhteach nó tá neart focal a bhaineann leis an chineál seo tíre. Agus tá focail ann d’ainmhithe nach raibh beo ariamh i dtuaisceart na hEorpa, an moncaí, mar shampla. Bunaithe ar na fíricí seo, deir teangeolaithe go gcaithfidh gur eascair lucht labhartha na teanga seo ón cheantar ó dheas den Mhuir Dhubh. Ach deir cuid eile gur tháinig lucht labhartha na teanga ó thuaisceart na hEorpa agus tá a bhfianaise féin acusan.

 

Mar aon le heolaíocht, baileofar tuilleadh eolais agus fianaise agus am éigin, amach anseo, glacfar le teoiric amháin astu seo mar an phríomhtheoric agus beimidne, lucht na Gaeilge níos cinntí cá has a dtáinig ár dteanga féin.
Tá ceacht eile le foghlaim againn ó bhitheolaíocht i dtaca le mionteangacha de. Glactar leis sa dúlra go bhfuil sláinte ceangailte leis an éagsúlacht. A mhéid éagsúlachta atá ann, sin mar is folláine an speiceas. Le truailliú na timpeallachta, táimid ag cailleadh éagsúlachta agus aithnítear gur drochrud seo. Mar aon le teangacha; tá líon na mionteangacha ag dul i léig agus le fás na mórtheangacha, táimid ag cailleadh éagsúlachta, saibhris agus, b’fhéidir, níos tabhachtaí ná sin, táimid ag cailleadh fóinsí eolais ar an chine daonna agus ar an saol anallód.

 

Foclóir / Vocabularly
Acmhainní
resources
Comhcheangailte conjoined ( ní úsáidtear an téarma Siamach na laethanta seo )
Déshiogótach dizygotic ( = dhá ubh )
Forbraíonn develop
Monaisiogótach monozygotic ( = ubh amháin )
Toirchiú fertilization

 

back to science homepage

 » Giota Beag
    A Wee Bit

........................................

 » Giota Beag Eile
    Another Wee Bit

........................................

 » Beginners' Blas

........................................

 » Colin And Cumberland


» Improve my Irish
» Listen to Blas

 
» How good is your Irish?     Take our animated test     to find out...



About the BBC | Help | Terms of Use | Privacy & Cookies Policy